Miejsce rozwoju – przestrzeń upadku. Jak miasto wpływa na losy człowieka i jego decyzje? Odwołanie do „Lalki”, innego utworu literackiego oraz dwóch kontekstów

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 25.01.2026 o 18:01

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 24.01.2026 o 11:01

Miasto od wieków fascynuje pisarzy jako miejsce, w którym splatają się różne losy ludzkie, a jednostki zderzają się z możliwościami i ograniczeniami, jakie oferuje zurbanizowana przestrzeń. W literaturze miasto jest często przedstawiane jako miejsce kontrastów - z jednej strony symbolizuje rozwój, postęp technologiczny i szansę na lepsze życie, z drugiej zaś bywa przestrzenią upadku moralnego, samotności i rozczarowań. W niniejszej rozprawce przedstawię, w jaki sposób miasto wpływa na losy człowieka i jego decyzje, odwołując się do "Lalki" Bolesława Prusa oraz innych utworów literackich i kontekstów.

"Lalka" Prusa doskonale ukazuje dwuznaczność miasta jako przestrzeni życiowej. Warszawa drugiej połowy XIX wieku, w której toczy się akcja powieści, jest dynamicznym ośrodkiem pełnym kontrastów społecznych i gospodarczych. Miasto to nie tylko tętniące życiem centrum handlowe, ale również miejsce, gdzie jednostki często zderzają się z brutalną rzeczywistością. Główny bohater, Stanisław Wokulski, przybywa do Warszawy z nadzieją na rozwój. Dzięki swojej determinacji zdobywa majątek i pozycję społeczną, jednak miasto również wystawia go na liczne próby. Warszawa staje się areną, na której jego marzenia o miłości i akceptacji zostają wystawione na ciężką próbę, a jego uczucia do Izabeli Łęckiej nie prowadzą do szczęścia, lecz do bolesnego rozczarowania.

Miasto w "Lalce" oddziałuje nie tylko na Wokulskiego, ale również na innych bohaterów. Rzecki, typowy mieszczanin starej daty, z sentymentem wspomina „dawne, dobre czasy”, podczas gdy młodsze pokolenie, takie jak studenci czy arystokracja, pokazuje zderzenie tradycyjnych wartości z nowoczesnością. Warszawa w tej powieści staje się symbolem przemian społecznych i indywidualnych, które dla jednych są szansą, a dla innych przekleństwem.

Innym utworem literackim, który obrazuje wpływ miasta na człowieka, jest "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego. Petersburg w powieści Dostojewskiego jest miastem, gdzie łatwo można się zagubić zarówno fizycznie, jak i moralnie. Raskolnikow, główny bohater, żyjąc w nędzy i izolacji, stopniowo kieruje się ku zbrodni, którą realizuje, wierząc, że w ten sposób wyrwie się z mrocznego miasta. Jednak Petersburg, jako symbol chaosu i zepsucia, nie daje mu zbawienia, a popełniona zbrodnia staje się początkiem jego upadku. Dostojewski pokazuje, że miasto może być pułapką, w której jednostka traci zarówno możliwość rozwoju, jak i ludzką godność.

Dodatkowo warto przywołać kontekst kulturowy związany z "Miastem jako metaforą nowoczesności". W literaturze modernizmu metropolie są często traktowane jako przestrzeń eksperymentu, poszukiwania i redefinicji tożsamości. Przykładem jest tutaj twórczość Franza Kafki, zwłaszcza jego "Proces", w którym miasto zdaje się być labiryntem niemożności i impersonalności, w którym bohater traci poczucie kontroli nad swoim życiem. Miasto w kontekście modernistycznym często odbierane jest jako obszar, w którym międzyludzkie relacje ulegają dehumanizacji, prowadząc do poczucia alienacji.

Ponadto, miejskie narracje w literaturze można rozważać z perspektywy socjologicznej. Z teorii socjologa Georga Simmela wynika, że miasto przyczynia się do formowania specyficznego typu osobowości - tzw. „miejskiego człowieka” - który ma większą odporność na bodźce zewnętrzne, lecz równocześnie mniejszą zdolność do nawiązywania głębokich więzi. Ta koncepcja pozwala zrozumieć, jak miejska przestrzeń wpływa na psychikę jednostki i jej decyzje.

Podsumowując, miasto w literaturze jest przestrzenią, gdzie indywidualne losy splatają się z dynamiką społeczną i kulturową. Zarówno w "Lalce", jak i w "Zbrodni i karze", miasto jest miejscem, które kusi możliwościami, lecz także wystawia na próbę moralność i integralność jednostki. Analiza literacka potwierdza, że rozwój i upadek w mieście są nierozerwalnie związane z decyzjami, jakie podejmuje człowiek w odpowiedzi na wyzwania, jakie przed nim stawia miejskie życie.