Portret polskiego inteligenta: analiza literackich kontekstów

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 27.11.2023 o 16:03

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 25.11.2023 o 17:31

Powieści "Lalka" Bolesława Prusa oraz "Ludzie bezdomni" Stefana Żeromskiego, pomimo różnic czasowych i kontekstowych, prezentują dość spójny obraz inteligenta w społeczeństwie polskim drugiej połowy XIX wieku. Badając portrety Stanisława Wokulskiego z "Lalki" oraz Tomasza Judyma z "Ludzi bezdomnych", można zauważyć wspólne cechy charakteryzujące postawy życiowe i etyczne ówczesnych przedstawicieli inteligencji, ale również różnice wynikające z indywidualnych doświadczeń bohaterów.

Stanisław Wokulski, główny bohater "Lalki", to postać niezwykle skomplikowana, będąca zarówno przedsiębiorcą, jak i uczonym, człowiekiem bogatym, ale i głęboko samotnym. Wyróżnia go ambicja oraz nieustające dążenie do podniesienia własnej pozycji społecznej, co jest charakterystyczne dla polskiej inteligencji tamtego okresu. Jednakże, Wokulski reprezentuje także nowy typ inteligenta – pragmatycznego i zorientowanego na osiągnięcia w świecie materialnym, co stanowi odstępstwo od ideowo nakreślonego obrazu inteligenta zangażowanego w patriotyczne działania na rzecz kraju. Jego miłość do Izabeli Łęckiej obnaża kolejne paradoksy warstwy inteligencji – rozdarcie między ideałami a realiami świata, pomiędzy romantycznym uczuciem, a materialistyczną rzeczywistością.

Z kolei Tomasz Judym, bohater "Ludzi bezdomnych", to inteligent w innym wydaniu – altruistyczny, niezwykle wrażliwy na krzywdę społeczną, idealista dążący do poprawy losu ludzi z najniższych warstw społecznych. Jego działania ukierunkowane są na służbę innym, co jest często obecne w ówczesnych koncepcjach roli inteligencji w społeczeństwie. Judym reprezentuje model inteligenta-ascety, gotowego poświęcić osobiste szczęście dla wyższych ideałów, co wyraźnie kontrastuje z indywidualizmem Wokulskiego. Obydwaj bohaterowie reprezentują jednak wspólny dla inteligencji kryzys wartości oraz trudności w znalezieniu własnego miejsca w społeczeństwie.

Analizując obie postacie, można zauważyć, że zarówno Wokulski, jak i Judym borykają się z podobnymi dylematami dotyczącymi roli inteligenta w społeczeństwie, choć każdy z nich podchodzi do tych problemów w inny sposób. Wokulski stara się znaleźć rozwiązanie poprzez akumulację bogactwa i naukowe dążenia, Judym zaś poświęca się pracy u podstaw, dążąc do bezpośredniej pomocy potrzebującym. Mimo iż ich metody i cele życiowe różnią się, obaj reprezentują głębokie zaangażowanie w losy ogółu oraz poszukiwanie sensu w służbie wyższym wartościom.

Portret polskiego inteligenta, jaki wynika z analizy tych dwóch postaci, ukazuje złożoność stanowiska tej warstwy społecznej w społeczeństwie XIX-wiecznej Polski. W obu bohaterach obecna jest ambicja, dążenie do samorealizacji oraz wyraźna świadomość wpływu własnych działań na otaczającą rzeczywistość. Różnice między nimi podkreślają jednak również istotne dylematy i konflikty wewnętrzne, z jakimi zmagała się ówczesna inteligencja – między indywidualnym szczęściem a społeczną misją, między romantycznymi ideałami, a pragmatycznym podejściem do rzeczywistości. Zarówno "Lalka" jak i "Ludzie bezdomni" oferują więc nie tylko portret poszczególnych przedstawicieli inteligencji, lecz także głębszą refleksję nad jej rolą i miejscem w strukturze społecznej tamtych czasów.