Co sprawia, że człowiek nie może w pełni decydować o swoim losie?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 12.01.2026 o 16:17

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 9.12.2024 o 1:39

Rozprawka na temat ograniczeń wolnej woli człowieka jest fascynującym polem do zgłębiania literatury, która od wieków bada, w jaki sposób różnorodne czynniki wpływają na ludzkie życie i decyzyjność. Rzeczywiście, w wielu dziełach literackich odnajdujemy przykłady, które potwierdzają, że pełna kontrola nad własnym losem jest często iluzją, ograniczoną przez różne elementy zewnętrzne i wewnętrzne. W artykule tym przyjrzymy się kilku znaczącym utworom, które ukazują, jak społeczeństwo, dziedzictwo kulturowe, konwenanse społeczne oraz czynniki psychologiczne i biologiczne ograniczają swobodę jednostki.

Pierwszym kluczowym przykładem jest "Lalka" Bolesława Prusa, powieść realistyczna, która przenikliwie ukazuje społeczne uwikłania jednostki w realiach XIX-wiecznej Warszawy. Główny bohater, Stanisław Wokulski, jest przykładem człowieka, którego decyzje są wielokrotnie ograniczane przez konwenanse społeczne i układy klasowe panujące w jego czasie. Pomimo, że Wokulski jest człowiekiem przedsiębiorczym, dążącym do samodzielnego kształtowania swojego życia, wielokrotnie napotyka mur w postaci obojętności i niechęci wyższych sfer, do których aspirował. Fakt, iż pochodzi z niższej warstwy społecznej, skutecznie uniemożliwia mu realizację wszystkich osobistych celów. To dramatyczne koleje jego losu ukazują, że społeczne dziedzictwo i pozycja mogą znacząco ograniczać jednostkową wolność w decydowaniu o własnym losie.

Kolejny przykład można znaleźć w "Zbrodni i karze" Fiodora Dostojewskiego, gdzie widzimy, jak psychika człowieka może determinować jego decyzje. Rodion Raskolnikow, główny bohater powieści, jest postacią skomplikowaną psychologicznie, której działania kierowane są przez wewnętrzny kryzys egzystencjalny. Raskolnikow planuje i popełnia morderstwo, próbując udowodnić swoją teorię o jednostkach nadzwyczajnych, ale jego późniejsze poczucie winy i znoszące się emocje dosłownie uniemożliwiają mu dalszą kontrolę nad swoim życiem. Jego psychologiczny stan, pełen izolacji i skrajnych emocji, pokazuje nie tylko jak ludzkie umysły mogą nas ograniczać, ale również jak poczucie winy i moralne dylematy mogą wpływać na naszą zdolność do podejmowania autonomicznych decyzji.

Na kolejną przeszkodę w postaci właściwości ludzkiego życia natrafiamy w "Makbecie" Williama Szekspira. W tej tragedii znaczącą rolę odgrywa fatum oraz nieuchronność zapisane przez los. Bohaterowie zostają wmieszani w grę przeznaczenia, które jest niemożliwe do uniknięcia. Makbet, usłyszawszy przepowiednię od czarownic, zaczyna podejmować decyzje, które – choć pozornie dobrowolne – są w dużej mierze zdeterminowane przez implikacje przepowiedzianej przyszłości. Tego rodzaju los poniekąd zmusza bohatera do działań, które okazują się dla niego zgubne. Zatem "Makbet" ilustruje, w jaki sposób wierzenia dotyczące przeznaczenia mogą determinować ludzkie decyzje.

Innym przykładem, który warto przytoczyć, jest "Dżuma" Alberta Camusa. W tej alegorycznej powieści miasto Oran zostaje dotknięte epidemią, która zupełnie zmienia życie jego mieszkańców. Bohaterowie, mimo różnorodnych prób podejmowania działań na rzecz zahamowania choroby, często wydają się być bezsilni wobec natury i zdarzeń losowych. W tej sytuacji jednostkowa wola, choć ważna, jest ograniczona przez siły zewnętrzne – obojętność natury i narzuconą izolację. Camus w swoim dziele pokazuje, jak przypadkowe elementy i zdarzenia losowe mogą odebrać ludziom kontrolę nad ich życiem.

Podsumowując, literatura często ukazuje nam, że człowiek nie zawsze ma pełną kontrolę nad swoim losem. Społeczne konwenanse, psychologiczne ograniczenia, przekonania o fatum czy też nieprzewidywalność świata zewnętrznego to tylko niektóre czynniki, które mogą wpływać na zdolność do swobodnego podejmowania decyzji. W sztuce i literaturze odnajdujemy mnogość przykładów, które przypominają o skomplikowanej naturze wolnej woli, często podkreślając, że jednostkowe działania zawsze będą w jakimś stopniu ograniczone przez otoczenie, emocje i nieodgadnione przypadki losu.