Rola przeznaczenia w kreacji świata przedstawionego oraz bohatera. Analiza fragmentu tekstu Elizy Orzeszkowej i odniesienie do literackich utworów z dwóch różnych epok

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 22.12.2024 o 14:24

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 16.12.2024 o 10:16

Przeznaczenie od zawsze fascynowało ludzi, wpływając na literaturę różnych epok oraz kształtując losy bohaterów fikcyjnych światów. W literaturze polskiej, Eliza Orzeszkowa, posługując się metaforą "welonu tajemnicy", opisuje przeznaczenie jako siłę, która kieruje ludźmi niczym piłkami, wprowadzając ich chaotycznie w bieg wydarzeń. Przeznaczenie w literaturze pełni często kluczową rolę jako nieuchronna siła determinująca losy bohaterów, co można zaobserwować w wielu dziełach literackich. Analizując jego wpływ na kreację świata przedstawionego i bohaterów, warto przyjrzeć się utworom z różnych epok: "Makbetowi" Williama Szekspira z okresu renesansu oraz "Lalce" Bolesława Prusa z pozytywizmu.

W "Makbecie", Szekspir nadaje przeznaczeniu fundamentalne znaczenie. Już w pierwszych scenach tragedii dowiadujemy się o przepowiedniach wiedźm, które zapowiadają Makbetowi przyszłość – królestwo i władzę. Przepowiednie te stają się katalizatorem działań bohatera, który w pełni wierzy, że jego los jest z góry określony. Początkowo szlachetny Makbet, ulegając podszeptom losu, ujawnia ambicje, które prowadzą go do zatracenia. Przesłanie tragedii wskazuje, że ludzka próba kontrolowania lub przyspieszania realizacji przeznaczenia prowadzi do zguby. Szekspir pokazuje, jak wiadomość o nieuchronnym przeznaczeniu wpływa na psychikę Makbeta, przekształcając go z odważnego rycerza w zabójcę pełnego wyrzutów sumienia i paranoi. Przez to przeznaczenie kształtuje zarówno losy postaci, jak i świat przedstawiony, prowadząc do tragicznego finału.

Z przeniesieniem do epoki pozytywizmu, spójrzmy na "Lalkę" Bolesława Prusa. Choć w tej powieści przeznaczenie nie jest bezpośrednio obecne, nadal odgrywa istotną rolę w rozwoju fabuły i postaci. Wokulski, główny bohater, zmaga się z wewnętrznymi ambicjami i pragnieniami, które często zderzają się z rzeczywistością jego czasów. Mimo wysiłków, aby kontrolować swoje otoczenie poprzez ciężką pracę i strategię, los zdaje się nieubłagany. Jego plany, pełne marzeń i miłości do Izabeli Łęckiej, nie znajdują spełnienia. Przeznaczenie, choć subtelnie zarysowane, objawia się w nieuchronnych porażkach Wokulskiego oraz w społecznych i emocjonalnych przeszkodach, z którymi się mierzy. Prus, poprzez obraz nierówności społecznych, walki klasowej i nieodwzajemnionej miłości, ukazuje, jak zewnętrzne siły wpływają na jednostkę i jak nieprzewidywalny, a często nieuchronny, jest los w rozwijającym się kapitalistycznym świecie. Tym samym "Lalka" pokazuje, jak przeznaczenie, w formie zinternalizowanych społecznych struktur, determinuje los i charakter bohatera, stając się kluczową częścią kreacji świata przedstawionego.

Rozważając inny kontekst literacki, należy przyjrzeć się epice antycznej, a konkretnie "Iliadzie" Homera. W tym dziele przeznaczenie jest nieodłącznie związane z wolą bogów, którzy kierują losami bohaterów ludzkich, w tym Achillesa. Przeznaczenie w "Iliadzie" determinuje bieg wydarzeń na polu walki i, mimo że bohaterowie często próbują zmieniać swoje losy decyzjami lub odwagą, ostateczna kontrola pozostaje w rękach nieśmiertelnych. To pokazuje, jak antyczna koncepcja fatum wpływała na literacką kreację, przydając wydarzeniom znaczenia, które wykraczało poza ludzkie możliwości. Przez to antyczne obrazy przeznaczenia nadają epopejom wymiaru, w którym ludzkie życie jest drobną częścią większego, kosmicznego porządku.

Przeznaczenie i jego rola w literaturze bywają różnie interpretowane w zależności od kontekstu, co czyni je interesującym tematem refleksji. Kontekst filozoficzny, taki jak determinizm, który głosi, że wszystkie wydarzenia są z góry ustalone przez wcześniejsze przyczyny, pomaga zrozumieć, dlaczego bohaterowie, tacy jak Makbet, Wokulski czy Achilles, działają w sposób określony. Makbet, poddając się przepowiedni, odbiera sobie wolną wolę, a jego los staje się swoistym samospełniającym się proroctwem. Tymczasem Wokulski, chociaż próbuje zmienić swój los, nie może przezwyciężyć społecznych i emocjonalnych ograniczeń swego czasu. W przypadku Achillesa, bohater nie jest w stanie uniknąć swojego przeznaczenia, które z góry ustalili bogowie. Wszyscy ci bohaterowie stają się ofiarami sił, które zdają się wykraczać poza ich kontrolę.

Podsumowując, przeznaczenie w literaturze odgrywa fundamentalną rolę w kreacji świata przedstawionego i konstrukcji postaci. Zarówno w "Makbecie", "Lalce", jak i "Iliadzie", staje się ono siłą determinującą losy postaci, wpływając na ich wybory, etykę i ostateczne przeznaczenie. Wszystkie te dzieła ukazują, iż przeznaczenie, mimo iż często ukryte pod welonem tajemnicy, oddziałuje na jednostki, podważając ich wolną wolę i wpływając na ostateczny bieg wydarzeń.