Różne rozumienie idealizmu w literaturze: Analiza „Lalki” Prusa i fragmentów „Nad Niemnem”

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 12.01.2026 o 12:13

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 22.01.2025 o 13:33

Idealizm to jedno z najbardziej fascynujących i skomplikowanych zjawisk w literaturze, które często określa postawy bohaterów i sposób, w jaki interpretują oni otaczający ich świat. W literaturze polskiej XIX wieku można dostrzec różnorodne interpretacje tego pojęcia na przykładzie takich dzieł jak "Lalka" Bolesława Prusa oraz "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej. Oba utwory prezentują różne wymiary idealizmu, które odzwierciedlają zarówno osobiste aspiracje bohaterów, jak i szersze tendencje społeczne.

Pierwszym przykładem różnorodności idealizmu w literaturze jest postać Stanisława Wokulskiego z "Lalki" Bolesława Prusa. Wokulski może być postrzegany jako reprezentant idealizmu w kontekście romantycznym, szczególnie w jego relacjach z Izabelą Łęcką. Jego uczucie do niej jest pełne nadziei i zamierzeń, które często wykraczają poza granice racjonalności. Wokulski idealizuje Izabelę do tego stopnia, że poświęca większość swojego majątku i energii, by zbliżyć się do niej. Jego idealizm jest tu jednak zgubny, gdyż doprowadza do jego emocjonalnej klęski, rozczarowania i ostatecznego upadku. Ostatecznie jego idealizm nie znajduje miejsca w surowej rzeczywistości, co jest symbolicznym odniesieniem do starcia romantyzmu z pozytywizmem. Romantyczny idealizm Wokulskiego jest przykładem, jak osobiste marzenia i wizje mogą doprowadzić do tragicznej konfrontacji z rzeczywistością.

Innym przykładem idealizmu, lecz w zupełnie innym wymiarze, jest postać Benedykta Korczyńskiego z "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej. Jego idealizm jest mocno zakorzeniony w pracy na rzecz ojczyzny i dążeniu do poprawy życia społeczności. Benedykt jest przedstawicielem wciąż żywych idei pozytywistycznych, z naciskiem na ciężką pracę, poświęcenie i działania prospołeczne. Jego idealizm znajduje wyraz w marzeniu o silnym i niezależnym kraju oraz społeczności zbudowanej na solidnych fundamentach gospodarczych. Działania Benedykta, w przeciwieństwie do Wokulskiego, nie są motywowane osobistymi emocjami, lecz głębokim przekonaniem o konieczności reformy społecznej i gospodarczej. W ten sposób idealizm Benedykta staje się nie tylko osobistym celem, ale również misją, która ma realny wpływ na społeczeństwo.

Również w "Nad Niemnem" napotykamy Justynę Orzelską, której idealizm przejawia się w jej dążeniu do życia zgodnego z naturą i wewnętrznymi wartościami. Justyna pragnie uciec od konwenansów społecznych i odnaleźć prawdziwe szczęście poprzez pracę na roli i związek z Janem Bohatyrowiczem. Jej idealizm opiera się na przekonaniu o wartości prostego życia, co kontrastuje z materializmem i powierzchownością świata arystokracji. Idealia Justyny wpisują się w nurt pozytywistycznego dążenia do naprawy społeczeństwa poprzez powrót do korzeni, do autentycznego kontaktu z naturą i drugą osobą.

Kontekst historyczny i społeczny obu dzieł jest nieodłącznie związany z zaborami, które ukształtowały życie codzienne i duchowe Polaków. W "Lalce" i "Nad Niemnem" możemy obserwować, jak idealizm staje się odpowiedzią na trudne czasy - z jednej strony jako ucieczka w marzenia (Wokulski), a z drugiej jako wezwanie do działania i reformy społecznej (Benedykt, Justyna). Idealizm postrzegany w kontekście historycznym to również chęć odnowy moralnej i społecznej, którą Orzeszkowa wyraźnie przedstawia w swoich pozytywistycznych ideałach.

Podsumowując, różnorodne interpretacje idealizmu w "Lalce" Bolesława Prusa i "Nad Niemnem" Elizy Orzeszkowej pokazują, jak złożone i wielowymiarowe jest to pojęcie. Idealizm może być zgubny, prowadząc do osobistych tragedii, jak w przypadku Wokulskiego, ale jednocześnie może być siłą napędową dla działania na rzecz społeczności, jak przedstawia to postać Benedykta Korczyńskiego. Oba te dzieła, choć różne w tonie i stylu, ukazują, jak literacka interpretacja idealizmu pozwala na głębsze zrozumienie dążeń bohaterów oraz warunków historycznych, które na nie wpływają. Idealizm pozostaje zatem zarówno wyzwaniem, jak i nadzieją na lepsze jutro w świecie pełnym przeciwności.