Co sprawia, że człowiek nie może w pełni decydować o własnym losie? Wybrany kontekst i lektury

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 13.01.2026 o 14:42

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 28.05.2025 o 16:02

Człowiek, jakkolwiek pragnąłby niezależności i pełnej kontroli nad własnym losem, staje naprzeciw sił i wydarzeń, które ograniczają jego wolność decyzyjną. Temat ten jest szeroko eksplorowany w literaturze, która często ukazuje jednostki uwięzione w sieci okoliczności. Istnieją zarówno czynniki zewnętrzne, takie jak społeczne struktury czy historyczne wydarzenia, jak i wewnętrzne, takie jak własne emocje czy moralne dylematy, które zawężają zakres naszej wolnej woli.

Jednym z klasycznych przykładów dzieł literatury, które badają ograniczenia woli jednostki, jest "Lalka" Bolesława Prusa. Główny bohater, Stanisław Wokulski, aspiruje do kontrolowania swojego losu poprzez zdobycie majątku i uznania społecznego. Pomimo jego wysiłków, Wokulski napotyka na nieprzekraczalne bariery społeczne związane z jego pochodzeniem. Wokulski, choć bogaty i wpływowy, nie jest akceptowany przez arystokrację z powodu swojej kupieckiej przeszłości. Jego miłość do Izabeli Łęckiej również zostaje w znacznym stopniu zdeterminowana przez te same konwenanse, które wpływają na to, jak Izabela widzi Wokulskiego. Wokulski nie jest w stanie w pełni decydować o swoim losie, ponieważ jego działania ograniczane są przez społeczne normy i wartości, które dominują w XIX-wiecznym społeczeństwie polskim.

Z kolei w "Zbrodni i karze" Fiodora Dostojewskiego kwestia ograniczeń wolnej woli zostaje ukazana przez pryzmat wewnętrznej teologii i psychologii człowieka. Główny bohater, Rodion Raskolnikow, stara się złamać społeczne i moralne normy poprzez dokonanie morderstwa, które ma dowieść jego teorii nadczłowieka i jego zdolności decydowania o losie innych. Niemniej jednak, po dokonaniu zbrodni, Raskolnikow nie jest w stanie uciec przed moralnymi i emocjonalnymi konsekwencjami swojego czynu. Jego poczucie winy i strach prowadzą do stopniowego załamania psychicznego, co pokazuje, że nawet radykalne działania mające na celu pełną kontrolę nad własnym losem mogą być daremne w obliczu wewnętrznych barier psychicznych.

Kolejnym aspektem rozpatrywanym w literaturze jest wpływ historii i politycznych wydarzeń na życie jednostki. W "Panu Tadeuszu" Adama Mickiewicza, bohaterowie, mimo swoich planów i pragnień, pozostają w dużej mierze pod wpływem zmieniającej się sytuacji politycznej, napoleońskich wojen, co ogranicza ich możliwości działania. Przykładem jest Jacek Soplica, którego życie i decyzje są w znacznej mierze determinowane przez narodowe uniesienia i konieczności polityczne.

Również w "Cesarzu" Ryszarda Kapuścińskiego mamy do czynienia z wpływem systemu politycznego na jednostkę. Książka ukazuje życie na dworze cesarza Etiopii Hajle Syllasje I, gdzie decyzje jednostek są determinowane przez bliskość do władzy i konteksty polityczne, w których muszą funkcjonować. Bohaterowie książki często nie mogą w pełni realizować swoich planów ani decydować o własnym losie ze względu na nieprzewidywalność i kaprysy władzy autorytarnej.

Wreszcie, literatura pokazuje, że człowiek nie może zawsze w pełni decydować o swoim losie także z uwagi na własne ograniczenia wewnętrzne, jak lęki, uprzedzenia czy emocjonalne potrzeby. W "Zbrodni i karze" Dostojewski uwidacznia, że wewnętrzne konflikty mogą stać się więzieniem dla umysłu. Podobnie w "Mistrzu i Małgorzacie" Michaiła Bułhakowa bohaterowie stają przed siłami, które definiują ich wybory na skraju sfery magicznej i rzeczywistej, obnażając kruchość ludzkiego charakteru.

Biorąc pod uwagę powyższe przykłady literackie, można stwierdzić, że człowiek nigdy nie posiada pełnej swobody w kształtowaniu własnego losu. Ograniczenia te przybierają różne formy — od społecznych i historycznych ograniczeń, poprzez wewnętrzne rozterki psychologiczne, aż po moralne i etyczne konsekwencje wynikające z dokonywanych wyborów. Literatura, jako forma refleksji nad ludzką kondycją, ilustruje te ograniczenia w sposób, który skłania do głębszego zrozumienia złożoności ludzkiego losu i naszych możliwości decyzyjnych.