Jak w utworach literackich kreowana jest przestrzeń i jaka jest funkcja takiej kreacji? Analiza na podstawie "Dziadów" cz. III, "Lalki", "Zbrodni i kary" oraz "Obcego" Camusa

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 18.09.2025 o 17:13

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 14.09.2025 o 21:05

Przestrzeń w literaturze pełni nie tylko rolę tła fabularnego, lecz także istotnie wpływa na budowanie nastroju, charakteryzację bohaterów oraz rozwój fabuły. Każdy utwór literacki tworzy swój unikalny świat, korzystając z opisu miejsc, które są integralne dla narracji. Aby lepiej zrozumieć tę funkcję, warto przyjrzeć się, jak przestrzeń jest kreowana i wykorzystywana w kilku kluczowych dziełach literackich: „Dziadach” cz. III Adama Mickiewicza, „Lalce” Bolesława Prusa oraz „Zbrodni i karze” Fiodora Dostojewskiego. Jako kontekst dodatkowy można także przywołać „Obcego” Alberta Camusa.

Teza:

Przestrzeń w literaturze jest nie tylko tłem, lecz także kluczowym narzędziem do ukazywania głębszych tematów i wewnętrznych stanów bohaterów, co można dostrzec w analizie dzieł takich jak „Dziady” cz. III, „Lalka”, „Zbrodnia i kara” oraz kontekstowo „Obcy”.

Argumenty:

1. Przestrzeń jako narzędzie zderzenia świata fizycznego z metafizyką („Dziady” cz. III). 2. Przestrzeń jako odzwierciedlenie przemian społecznych i osobistych ambicji („Lalka”). 3. Przestrzeń wspierająca ukazanie wewnętrznego dramatu bohatera („Zbrodnia i kara”). 4. Przestrzeń podkreślająca filozoficzną obojętność wszechświata („Obcy”).

Rozwinięcie:

W „Dziadach” cz. III Adama Mickiewicza przestrzeń jest kluczowym elementem narracji. Autorytarny ustrój carskiej Rosji, który dominował wówczas nad Polską, zostaje oddany przez zamknięte, duszące wnętrza, takie jak cele więzienne. Scena w celi Konrada jest symbolem zniewolenia zarówno fizycznego, jak i psychicznego. Przestrzeń więzienia jest odzwierciedleniem stanu ducha bohaterów — klaustrofobiczna, ciemna, ponura. Z drugiej strony, większa, metafizyczna przestrzeń pojawia się w „Wielkiej Improwizacji”, gdzie Konrad próbuje przekroczyć ograniczenia ziemskiego świata i sięga do absolutu. Te kontrasty przestrzenne pomagają zbudować napięcie między zniewoleniem a wolnością, realizmem a metafizyką. Przestrzeń w tym utworze staje się narzędziem ukazującym dualizm między fizycznym a duchowym zniewoleniem człowieka.

W „Lalce” Bolesława Prusa przestrzeń warszawskiego miasta jest żywym organizmem, który odzwierciedla nierówności społeczne oraz aspiracje bohaterów. Opis ulic, kamienic czy mieszkań nadaje rytm codziennemu życiu Warszawy i tworzy szczegółowe tło dla działań bohaterów. Przykładem może być ulica Książęca, na której mieszka Stanisław Wokulski. Przestrzeń jego sklepu i zmieniające się wnętrza pokazują jego awans społeczny oraz nieustanne dążenie do zrealizowania marzeń. Z kolei zrujnowane kamienice biedniejszych dzielnic odzwierciedlają beznadzieję i marazm niższych warstw społecznych. Tak zaaranżowana przestrzeń buduje również kontrasty między bogactwem a biedą, ambicją a stagnacją, sukcesem a upadkiem. Przestrzeń Warszawy to także społeczne zwierciadło, które ujawnia rozdzielające społeczeństwo przepaście i determinacje jednostek pragnących społecznej zmiany.

„Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego przekształca przestrzeń Petersburga w tło dla psychologicznego dramatu Rodiona Raskolnikowa. Zaniedbane, ciasne mieszkanko Raskolnikowa staje się niejako metaforą jego skomplikowanego, klaustrofobicznego umysłu. Brudne ulice, obskurne tawerny i zaniedbane dzielnice Petersburga wzmacniają poczucie degradacji moralnej i fizycznej, które gnębi bohatera. Ciężkie, przytłaczające opisy miasta odzwierciedlają jego wewnętrzną walkę oraz odizolowanie od społeczeństwa. Przestrzeń jest tu również narzędziem w budowaniu napięcia i poczucia nieuchronności kary za popełnioną zbrodnię. Miejsce, w którym przebywa Raskolnikow, pokazuje nie tylko fizyczne, lecz także mentalne wyniszczenie, podkreślając jego izolację i nieunikniony konflikt moralny.

Dla kontrastu, w „Obcym” Alberta Camusa przestrzeń słonecznej Algierii jest paradoksalnie zimna i obojętna wobec człowieka. Meursault, główny bohater, doświadcza życia w przestrzeni niezwykle szczegółowo opisanej — plaża, więzienie, sąd. Jednak te miejsca w żaden sposób nie wpływają na jego emocje czy decyzje, podkreślając jego wewnętrzną obojętność. Scena morderstwa na plaży, w bezlitosnym słońcu, jest kulminacją tego, jak przestrzeń beznamiętnie wpisuje się w egzystencjalne przesłanie utworu. Przestrzeń Algierii staje się więc symbolem absurdu i obojętności świata, który nie ma wpływu na losem człowieka, podkreślając egzystencjalne podejście bohatera.

Podsumowanie:

Każdy z tych utworów inaczej kreuje przestrzeń, ale w każdym z nich przestrzeń pełni kluczową rolę w ukazywaniu głębszych tematów. W „Dziadach” przestrzeń jest narzędziem do zderzenia świata fizycznego z metafizyką, w „Lalce” stanowi odzwierciedlenie przemian społecznych i osobistych ambicji, a w „Zbrodni i karze” wspiera ukazanie wewnętrznego dramatu bohatera. W „Obcym” zaś, przestrzeń podkreśla filozoficzną obojętność wszechświata wobec człowieka. Przestrzeń w literaturze jest nie tylko tłem zdarzeń, ale i aktywnym uczestnikiem narracji, wzbogacającym utwór o nowe poziomy interpretacyjne.

Literatura jest narzędziem ukazującym złożoność ludzkiego doświadczenia, a przestrzeń stanowi w niej kluczowy element, który pomaga w zrozumieniu oraz interpretacji głębszych tematów przedstawionych w dziełach literackich. "Dziady" cz. III, "Lalka", "Zbrodnia i kara" oraz "Obcy" to przykłady literatury, w której przestrzeń odgrywa fundamentalną rolę w ukazaniu stanów duchowych bohaterów oraz ogólnych przesłań utworu.