Rola przeznaczenia w kreacji świata przedstawionego i bohatera na przykładzie twórczości Elizy Orzeszkowej.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 3.10.2025 o 20:03

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 29.09.2025 o 21:23

Przeznaczenie od wieków fascynowało literatów, będąc nierzadko postrzegane jako siła kierująca ludzkim życiem. Eliza Orzeszkowa w swojej twórczości opisuje przeznaczenie jako "welonem tajemnicy osłonięte", co idealnie obrazuje jego nieuchwytność i zagadkowość. Analizując różne epoki literackie, można zauważyć, że motyw przeznaczenia pojawia się w wielu utworach jako determinanta losów bohaterów, nadając sens ich działaniom lub, przeciwnie, podkreślając ich bezsilność. Przeznaczenie wpływa zarówno na kreację świata przedstawionego, jak i na rozwój postaci literackich, czego przykładem mogą być nie tylko dzieła Orzeszkowej, ale także klasyczne utwory innych epok.

W powieści Orzeszkowej „Nad Niemnem” przeznaczenie odgrywa kluczową rolę w życiu bohaterów, a zwłaszcza Justyny Orzelskiej. Justyna, świadoma swoich uczuć i tęsknot, musi zmierzyć się z trudną rzeczywistością, która często determinuje jej wybory. Jej losy nie są przypadkowe – symbolika dziedziczonego rodowego majątku czy też wiecznie obecnej rzeki Niemna podkreślają nieuchronność pewnych wydarzeń. Przeznaczenie ukazuje się także w kontekście historycznym, gdzie bohaterowie zmagają się z narzuconymi im rolami społecznymi, jak i osobistymi pragnieniami, co często prowadzi do konfliktów i wewnętrznych rozterek. Przez cały utwór Justyna dąży do odnalezienia własnej drogi, mimo że przeznaczenie zdaje się mieć na nią inne plany.

Podobnie w literaturze romantycznej przeznaczenie często decyduje o losach bohaterów. W „Dziadach” Adama Mickiewicza motyw przeznaczenia przewija się na różnych płaszczyznach fabularnych. Gustaw-Konrad, bohater Mickiewicza, jest skazany na niemożliwą do zrealizowania miłość, która staje się jego przekleństwem. Jego próby zmiany swojego losu jedynie potęgują jego tragedię, podkreślając romantyczną ideę, że człowiek nie jest w stanie sprzeciwić się przeznaczeniu. Metafizyczny wymiar „Dziadów” dodatkowo akcentuje, że siły wyższe mają wpływ na życie bohaterów, co czyni ich walkę jeszcze bardziej dramatyczną. Przeznaczenie jest tu nie tylko osobistym doświadczeniem, ale także formą zbiorowego fatum, które obejmuje całą społeczność.

Z kolei w epoce modernizmu, której przedstawicielem jest Stefan Żeromski, przeznaczenie objawia się nie tylko jako siła zewnętrzna, ale także jako wynik wewnętrznych konfliktów jednostki. W powieści „Ludzie bezdomni” główny bohater, doktor Tomasz Judym, zmaga się z własnym losem, starając się pogodzić swoje osobiste potrzeby z altruistycznym powołaniem. Judym postrzega swoje działanie jako misję, którą wyznaczyło mu enigmatyczne przeznaczenie. Musi dokonywać bolesnych wyborów, które często prowadzą do jego osobistej klęski. W tym kontekście przeznaczenie nie jest już tylko nieodgadnioną siłą, ale również wynikiem wpływu społecznych i moralnych obowiązków, które bohater przyjmuje na siebie świadomie.

W literaturze starożytnej, na przykład w „Królu Edypie” Sofoklesa, przeznaczenie przybiera formę nieuchronnej wyroczni. Edyp, mimo że stara się za wszelką cenę uniknąć przepowiedzianego mu losu, nieświadomie go wypełnia, zabijając ojca i poślubiając matkę. To klasyczny przykład literackiej manifestacji przeznaczenia jako siły, której nie można uniknąć, co czyni z Edypa tragicznego bohatera. Jego losy nasuwają refleksję nad ograniczeniami ludzkiej wolności oraz nad pytaniem, czy człowiek jest rzeczywiście w stanie kontrolować swój własny los.

Każdy z analizowanych utworów ukazuje przeznaczenie jako istotny element kreacji świata przedstawionego oraz charakterystykę bohaterów. Bez względu na epokę, przeznaczenie stanowi często niewidzialną nić, która łączy różne wątki fabularne, nadając im spójność i głębię. Przeznaczenie kształtuje bohaterów, zmuszając ich do konfrontacji z siłami, które są poza ich kontrolą, ale jednocześnie definiując ich postawy i wyboru życiowe.

Przeznaczenie jest tym "welonem tajemnicy", który, choć nieodgadniony, pozostaje nieodłącznym elementem ludzkiego doświadczenia, podkreślając jednocześnie jego nieprzewidywalność i złożoność. Motyw ten nie tylko wzbogaca literaturę, ale także zmusza czytelnika do refleksji nad własnym życiem oraz nad tym, jak wiele z tego, co nas spotyka, zależy od nas samych, a ile jest wynikiem tajemniczej gry przeznaczenia.