Dialog z romantyzmem – jak twórcy późniejszych epok odwoływali się do romantyzmu. Sposoby i funkcje odwołań

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 9.11.2025 o 9:46

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 29.10.2025 o 16:44

Romantyzm, jako epoka literacka i filozoficzna, odegrał znaczącą rolę w kształtowaniu świadomości literackiej i kulturowej nie tylko w Polsce, ale i na całym świecie. To okres, który przyniósł wiele innowacji w zakresie stylu, formy i tematyki dzieł literackich. Jego wpływ na pisarzy późniejszych epok, takich jak pozytywizm, modernizm czy współczesność, jest nie do przecenienia. Romantyzm stał się punktem odniesienia, z którego czerpano inspiracje, który reinterpretowano i którym się zachwycano. Twórcy różnych epok, dialogując z romantyzmem, starali się nie tylko naśladować jego wzorce, ale również i przede wszystkim, zrozumieć i przekształcić jego przesłania w kontekście nowych realiów historycznych i społecznych. W tej rozprawce przyjrzę się, w jaki sposób twórcy późniejszych epok odwoływali się do romantyzmu oraz jakie funkcje spełniały te odwołania.

Rozpocznijmy od pozytywizmu, który nastąpił bezpośrednio po romantyzmie w Polsce. Jednym z głównych przedstawicieli tej epoki był Bolesław Prus. W swojej twórczości, choć skupił się na promowaniu ideałów pracy organicznej i pracy u podstaw, nie mógł zignorować dziedzictwa romantycznego. W powieści „Lalka” Prus przedstawia postać Stanisława Wokulskiego, której tragiczny los ma wiele wspólnego z problemami romantycznych bohaterów. Wokulski, podobnie jak bohaterowie romantyczni, przeżywa dramat niespełnionej miłości, jest marzycielem i wizjonerem, który nie potrafi odnaleźć swojego miejsca w rzeczywistości. Tym sposobem Prus pokazuje, że mimo zmiany epoki, pewne romantyczne dylematy pozostają aktualne. Funkcją tych odwołań jest zderzenie romantycznego idealizmu z pozytywistycznym pragmatyzmem, co pomaga lepiej zrozumieć złożoność ludzkiej natury i ograniczenia społecznych utopii.

Modernizm, znany też jako Młoda Polska, to epoka, w której odwołania do romantyzmu były szczególnie silne. Artur Górski, krytyk literacki, w swoim artykule „Młoda Polska” z 1898 roku bezpośrednio nawiązuje do romantycznych ideałów indywidualizmu, wolności i buntu przeciwko konwencjom. Moderniści, tacy jak Stanisław Przybyszewski, nazywali siebie „nowymi romantykami” i dążyli do odnalezienia duchowej głębi oraz egzystencjalnej prawdy poprzez sztukę. W ich twórczości pojawiały się motywy samotności, cierpienia i poszukiwania absolutu, które były charakterystyczne dla romantyzmu. Funkcją tych odwołań było podkreślenie potrzeby duchowego odrodzenia i krytyka mieszczańskiej kultury, która, ich zdaniem, zbyt mocno skupiała się na materialnych aspektach życia.

W poezji Kazimierza Przerwy-Tetmajera również można dostrzec silne związki z romantyzmem. Jego poezja pełna jest melancholii, tęsknoty za czymś nieosiągalnym i pesymizmu, co przypomina lirykę romantyczną. Tetmajer, podobnie jak romantycy, często zwraca się ku naturze, odnajdując w niej źródło inspiracji i ukojenia. Przykładem może być jego wiersz „Koniec wieku XIX”, w którym wyraża zwątpienie w sens życia i brak wiary w możliwość osiągnięcia szczęścia – tematy bardzo bliskie romantycznemu myśleniu. Funkcją tych odwołań jest ukazanie ciągłości pewnych egzystencjalnych problemów oraz poszukiwanie odpowiedzi na pytania o sens i cel życia w zmieniającym się świecie.

Literatura okresu II wojny światowej i okupacji niemieckiej również odwoływała się do romantyzmu. Przykładem jest twórczość Andrzeja Trzebińskiego, poety i prozaika, który w swoich dziełach nawiązywał do romantycznego etosu walki i poświęcenia. W jego utworach można dostrzec motywy buntu, heroizmu i tragizmu, które były tak ważne dla romantyków. Trzebiński, podobnie jak wcześniej romantycy, wierzył w misję literatury jako narzędzia zmiany społecznej i moralnej. Funkcją tych odwołań było podtrzymanie ducha walki i oporu w obliczu okupacji oraz przypomnienie o wartości wolności i niepodległości.

PRL (Polska Rzeczpospolita Ludowa) również był okresem, w którym odwołania do romantyzmu były wyraźnie obecne. W „Epopei ludowej” propagowano nową wizję społeczeństwa, lecz jednocześnie odwoływano się do romantycznych ideałów walki i poświęcenia. Powieści socrealistyczne, takie jak „Placówka” Aleksandra Ścibora-Rylskiego, kreowały obraz nowych bohaterów, którzy mieli wiele wspólnego z romantycznymi patriotami. Funkcją tych odwołań było legitymizowanie nowego porządku społecznego i politycznego poprzez łączenie go z narodowymi tradycjami walki o wolność i sprawiedliwość.

Reasumując, romantyzm jako epoka literacka pozostawił trwały ślad w literaturze i kulturze różnych epok. Dialog z romantyzmem przybierał różne formy – od zderzenia z pozytywistycznym pragmatyzmem, przez modernistyczne poszukiwania duchowej głębi, po odwołania do etosu walki w literaturze okupacyjnej i socrealistycznej. Funkcje tych odwołań były różnorodne: od krytyki współczesnej rzeczywistości, przez podtrzymywanie narodowych tradycji, po poszukiwanie odpowiedzi na fundamentalne pytania egzystencjalne. Romantyzm, mimo upływu czasu, pozostaje źródłem inspiracji i refleksji dla twórców różnych epok, przypominając o nieustannym poszukiwaniu sensu, wartości i tożsamości w zmieniającym się świecie.