Motyw powstania w literaturze i sztuce na przykładzie obrazu Artura Grottgera "Bitwa" oraz powieści Elizy Orzeszkowej "Gloria Victis"

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 15.11.2025 o 14:42

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 13.11.2025 o 21:11

Motyw powstania jako wyraz narodowych dążeń do wolności i niepodległości jest jednym z najważniejszych tematów w literaturze i sztuce polskiej XIX wieku. Szczególnie poruszający stał się dla artystów w kontekście Powstania Styczniowego z 1863 roku. Literackie i artystyczne interpretacje tego wydarzenia wprowadzają odbiorcę w emocjonalny i intelektualny dialog z historią, próbując jednocześnie rozwikłać dramatyczne pytania o sens walki i poświęcenia. W niniejszej rozprawce postaram się ukazać, jak motyw powstania jest przedstawiany w literaturze na przykładzie obrazu Artura Grottgera "Bitwa" oraz "Gloria victis" Elizy Orzeszkowej.

Artur Grottger, wybitny polski malarz, znany jest przede wszystkim z cykli rysunków poświęconych Powstaniu Styczniowemu. Jego działalność artystyczna była ściśle związana z jego osobistymi przeżyciami i głębokim patriotyzmem. Cykl "Polonia" i jego część "Bitwa" doskonale ukazują dramatyzm i tragizm powstańczego zrywu. W obrazie "Bitwa" Grottger osiąga mistrzostwo w przedstawieniu chaosu, emocji i katastrofy związanej z bitwą. Artysta unika idealizacji i heroizacji postaci, zamiast tego ukazując brutalną rzeczywistość walki. Zamysł, który przyświeca tej kompozycji, to ukazanie bohaterstwa, ale również męczeństwa i ofiarności uczestników powstania.

Kluczowym elementem, który Grottger eksponuje, jest przytłaczający chaos bitwy. Poprzez dynamiczne ułożenie postaci, dramatyczne gesty i ekspresyjne twarze, artysta skupia uwagę widza na emocjonalnym napięciu chwili. Rysunki te nie tylko dokumentują zrywy powstańcze, ale również wyrażają wewnętrzne rozdarcie i ból narodu polskiego. Trzeba zauważyć, że choć Grottger z perspektywy artysty romantycznego podkreśla dramatyzm i wzniosłość momentu, jednocześnie stara się realistycznie oddać cierpienia osób biorących udział w bitwie. W ten sposób jego dzieła stają się czymś więcej niż tylko artystyczną interpretacją – to swoisty akt pamięci o tych, którzy zginęli za ojczyznę.

Literackim odpowiednikiem wizualnej narracji Grottgera jest nowela "Gloria victis" Elizy Orzeszkowej, która również eksploruje motyw powstania. Nowela ta jest wyjątkowym hołdem dla wszelkich ofiar walki o wolność. Orzeszkowa, znana ze swojego realistycznego podejścia do opisywanych wydarzeń, w "Gloria victis" tworzy głęboko wzruszającą historię o ludzkim poświęceniu i pamięci o poległych.

Nowela rozpoczyna się narracją natury – stary las, drzewa i wiatr są jedynymi żywymi świadkami tragicznych wydarzeń. Autorka używa personifikacji, aby podkreślić ciągłość pamięci w naturze. W ten sposób natura sama staje się świadkiem historii, co nadaje opowieści uniwersalny wymiar. Orzeszkowa unika bezpośredniej gloryfikacji powstańców, zamiast tego skupia się na ich cichym bohaterstwie i osobistych tragediach. Bohaterowie Orzeszkowej, tacy jak Maryś Tarłowski czy Romuald Traugutt, nie są idealizowani, a ich odwaga i poświęcenie ukazane są w całej swej złożoności i dramatyzmie.

Jednym z najważniejszych aspektów "Gloria victis" jest refleksja nad pamięcią o poległych. Narracja ta nie tylko opisuje wydarzenia powstania, ale również nadaje im głębszy sens, przekształcając indywidualne losy bohaterów w symbol narodowego męczeństwa. Tytuł noweli, "Chwała zwyciężonym", paradoksalnie kontrastuje z rzeczywistością klęski powstania, jednocześnie podkreślając jego moralne zwycięstwo. Orzeszkowa, podobnie jak Grottger, stara się przekazać, że każda walka o wolność, mimo że nie zawsze prowadzi do bezpośredniego sukcesu, ma swoje trwałe miejsce w historii i pamięci narodu.

Porównanie podejść artystycznych Grottgera i literackich Orzeszkowej pokazuje, że oba te dzieła, mimo że korzystają z różnych środków wyrazu, mają wspólny cel – upamiętnienie powstania i oddanie hołdu jego uczestnikom. Obaj twórcy podkreślają nie tylko bohaterstwo, ale także cierpienie, jakie wiąże się z walką o wolność. Ich dzieła są głęboko osadzone w romantycznej tradycji, ale jednocześnie wnoszą element realizmu, który zwiększa ich oddziaływanie na odbiorców.

W zakończeniu należy podkreślić, że motyw powstania w literaturze i sztuce jest nośnikiem uniwersalnych wartości takich jak wolność, poświęcenie i pamięć o bohaterach. Dzieła takie jak obraz "Bitwa" Artura Grottgera i nowela "Gloria victis" Elizy Orzeszkowej są trwałymi świadectwami historii, które nie tylko upamiętniają przeszłość, ale także inspirują przyszłe pokolenia do refleksji nad znaczeniem wolności i wartości narodowych.