Rola przestrzeni w kreacji bohatera literackiego na przykładzie „Lalki” i innych utworów literackich

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 2.12.2025 o 20:14

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 24.11.2025 o 13:54

Przestrzeń w literaturze odgrywa kluczową rolę w kreacji bohatera oraz w kształtowaniu jego osobowości i losów. W utworach literackich przestrzeń może symbolizować wewnętrzne stany bohatera, podkreślać jego cechy, a także determinować jego działania. Czasami przestrzeń staje się wręcz dodatkowym bohaterem, który wpływa na przebieg wydarzeń. Istotnym przykładem, który możemy poddać analizie, jest "Lalka" Bolesława Prusa. Ponadto, dla pogłębienia naszego rozumienia tego zagadnienia, warto również odwołać się do "Zbrodni i kary" Fiodora Dostojewskiego oraz "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza.

W "Lalce" Prusa, przestrzeń miasta Warszawy staje się nie tylko tłem dla wydarzeń, ale również elementem determinującym życie głównego bohatera, Stanisława Wokulskiego. Wokulski, jako człowiek przedsiębiorczy i ambitny, stara się realizować swoje marzenia i aspiracje właśnie w kontekście miejskiej przestrzeni. Prus z ogromną precyzją opisuje różne części Warszawy — od luksusowych domów i eleganckich salonów arystokracji po ubogie zaułki i uczęszczane targowiska. Przestrzeń Warszawy oddaje skomplikowaną strukturę społeczną i ekonomiczną miasta, w której Wokulski musi się obracać. Jego pragnienie awansu społecznego i miłość do Izabeli Łęckiej wydają się być nierozerwalnie związane z przestrzenią miasta, która symbolizuje zarówno możliwości, jak i ograniczenia, z jakimi się boryka.

Prus świadomie stylizuje Warszawę na miasto kontrastów, a różnorodne przestrzenie odwiedzane przez Wokulskiego doskonale odzwierciedlają jego wewnętrzne rozterki i ambicje. Salony arystokracji, w których Wokulski bywa ze względu na swoją miłość do Izabeli, są pełne przepychu i luksusu, ale jednocześnie pozbawione autentyczności i szczerości. Ta przestrzeń jest dla Wokulskiego czymś obcym i nieosiągalnym, co podkreśla jego outsiderstwo i izolację. Z kolei ubogie dzielnice Warszawy, gdzie Wokulski prowadzi swój sklep i angażuje się w filantropię, symbolizują jego pragmatyzm i silny związek z realnym życiem. Te kontrasty w przestrzeni miejskiej ukazują kompleksowość postaci Wokulskiego, który stara się łączyć różne aspekty swojego życia, ale ostatecznie nie potrafi odnaleźć swojego miejsca ani w jednym, ani w drugim świecie.

Podobnie jak w "Lalce", przestrzeń miejska odgrywa istotną rolę w "Zbrodni i karze" Fiodora Dostojewskiego. Petersburg, przedstawiony w powieści, jest miejscem pełnym napięcia, niepokoju i chaosu, które doskonale oddają wewnętrzne stany psychiczne Rodiona Raskolnikowa. Dostojewski z precyzją opisuje ciemne zaułki, ciasne poddasza i zatłoczone ulice, które stają się areną dramatycznych wydarzeń i przemyśleń bohatera. Przestrzeń ta symbolizuje skrajności, z jakimi musi się zmagać Raskolnikow, oraz jego alienację i poczucie osamotnienia.

Raskolnikow, podobnie jak Wokulski, jest postacią złożoną, której działania determinowane są przez otaczającą go przestrzeń. Jego małe, ciemne mieszkanie staje się miejscem introspekcji i narastającego szaleństwa, a jednocześnie więzieniem, które ogranicza jego wolność. Z drugiej strony, otwarte przestrzenie miasta, w których Raskolnikow przemierza ulice w zamyśleniu, symbolizują jego duchową wędrówkę i poszukiwanie sensu. Petersburg staje się zatem nie tylko tłem dla wydarzeń, ale także metaforą wewnętrznej walki i chaosu, które towarzyszą bohaterowi przez całą powieść.

Z kolei "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza oferuje inne, choć równie interesujące, spojrzenie na rolę przestrzeni w kreacji bohatera literackiego. W tej powieści przestrzeń staje się narzędziem krytyki społecznej i filozoficznej, a zarazem medium do badania problemów tożsamości i niedojrzałości. Główny bohater, Józio, zostaje nagle wciągnięty w świat szkolnych ławek i reguł, co staje się symbolicznym powrotem do dzieciństwa i nieustannym procesem „upupiania”.

Gombrowicz przedstawia przestrzeń szkoły jako miejsce opresji i zniewolenia, gdzie jednostka traci swoją indywidualność. Kontrast ten najlepiej widać w porównaniu przestrzeni miejskiej z przestrzenią wiejską. Wiejskie dworki i szkoły przedstawione w powieści są miejscami, gdzie funkcjonują sztywne ramy i normy społeczne, które narzucają bohaterowi bardziej określone role. Mimo iż wieś jest przedstawiana jako bardziej anachroniczna i sztywna, to jednak zarówno ona, jak i miasto ukazują sprzeczności i absurdy, z którymi musi mierzyć się bohater.

Zarówno w "Lalce", "Zbrodni i karze", jak i "Ferdydurke" przestrzeń staje się kluczowym elementem, który wpływa na rozwój bohatera i kształtowanie jego osobowości. Przez analizę różnych aspektów przestrzeni twórcy literaccy potrafią ukazać kompleksowość swoich postaci, ich wewnętrzne konflikty oraz zewnętrzne zmagania. Przestrzeń staje się zatem nie tylko tłem dla akcji, ale także dynamicznym elementem, który współgra z losami bohaterów, ukazując ich w całej złożoności i wielowymiarowości.

Podsumowując, rola przestrzeni w kreacji bohatera literackiego jest nieoceniona. W "Lalce" Prusa, "Zbrodni i karze" Dostojewskiego oraz "Ferdydurke" Gombrowicza przestrzeń staje się kluczowym elementem, który wpływa na życie bohaterów i kształtowanie ich osobowości. Poprzez różnorodne przestrzenie, twórcy literaccy ukazują skomplikowane wewnętrzne stany swoich postaci oraz ich zewnętrzne zmagania, tworząc w ten sposób pełne głębi i złożoności portrety literackie.