Metaforyczne ukazanie rzeczywistości w opowiadaniu „Górą Edek” i innym tekście

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 15:24

Zadanie wymaga analizy współczesnej literatury przez pryzmat metaforycznego ukazania rzeczywistości, z głównym odniesieniem do opowiadania Marka Nowakowskiego „Górą Edek” oraz zestawienia z innym utworem. Wybieram „Tango” Sławomira Mrożka jako drugi tekst, gdyż oba utwory poprzez metaforę i groteskę komentują społeczne przemiany w Polsce. Przywołam także kontekst historyczno-społeczny PRL-u i transformacji ustrojowej.

Metafora rzeczywistości w „Górą Edek” Marka Nowakowskiego

Opowiadanie „Górą Edek” to nie tylko krytyczny komentarz do transformacji społecznej i moralnej w Polsce czasów późnego PRL-u i początków wolności, lecz przede wszystkim głęboka metafora przemian cywilizacyjnych, jakie zachodziły w kraju. Tytułowy Edek jest człowiekiem prostym, rubasznym, nieprzebierającym w środkach. Na pozór to zwykły, niezbyt inteligentny osobnik, jednak poprzez swoje przebojowe, aroganckie zachowanie, staje się symbolem nowego ładu społecznego.

Nowakowski, używając postaci Edka, sięga po metaforę „człowieka trywialnego”, który wypiera z życia publicznego ludzi kulturalnych, wartościowych, mających głębokie przemyślenia i poczucie odpowiedzialności. Edek stanowi uosobienie prymitywizmu, która triumfuje nad wykształceniem i tradycją. Jego zwycięstwo w opowiadaniu — zarówno dosłownie, jak i metaforycznie — jest diagnozą bolesnych przemian, które prowadzą do degradacji wartości, upadku autorytetów i zaniku kultury wysokiej w sferze publicznej.

Sam tytuł „Górą Edek” staje się ironiczno-gorzkim potwierdzeniem tryumfu jednostek, które w normalnych warunkach byłyby marginalizowane, lecz w rzeczywistości przewrotnej epoki, zaczynają odgrywać główną rolę. Bohaterowie tego świata nie są już inteligentami czy bohaterami tragicznych dziejów, lecz „Edkami” — ludźmi prostymi, czasem wręcz brutalnymi, stawiającymi na spryt, cwaniactwo i siłę.

Metafora społecznej degeneracji w „Tangu” Sławomira Mrożka

Chociaż „Tango” jest dramatem z odmienną konwencją – operuje groteską i absurdem – także metaforycznie obrazuje rzeczywistość społeczną i pokazuje konsekwencje niewłaściwie pojmowanej wolności i upadku autorytetów. Bohaterowie dramatu żyją w świecie pozbawionym jasnych zasad i wartości. Rządzi nim nieporządek, chaos, mieszanie się pokoleń, poglądów, idei i norm. Punkt kulminacyjny dramatu, czyli podporządkowanie się rodziny Edkowi, to moment metaforyczny: brutal i prymityw przejmuje władzę nad światem, zyskując poparcie otoczenia nie przez intelekt, lecz siłę i brak skrupułów.

Edek w „Tangu” – podobnie jak u Nowakowskiego – jest symbolem triumfu tego, co prostackie i trywialne nad tradycją, kulturą i ideałami. Mrożek, podobnie jak Nowakowski, dostrzega niebezpieczeństwo próżni aksjologicznej, która rodzi się po obaleniu dawnych autorytetów. To ostrzeżenie przed społeczeństwem, w którym pozorna wolność prowadzi do anarchii, rodząc podatny grunt dla ludzi bez przymiotów charakteru i zasad moralnych.

Kontekst – przemiany społeczne PRL i okres transformacji

Oba utwory – zarówno „Górą Edek” Nowakowskiego, jak i „Tango” Mrożka – powstawały w czasach przełomowych. „Tango” napisał Mrożek w latach 60. XX wieku, kiedy społeczeństwo polskie zaczęło odczuwać destabilizację norm oraz kryzys autorytetów. Nowakowski tworzył w okresie przemian politycznych — transformacji ustrojowej, która przyniosła wzrost roli ludzi przedsiębiorczych, przebojowych, lecz nie zawsze kierujących się moralnością. W obu utworach można dostrzec głęboko zakorzeniony lęk twórców przed upadkiem etosu inteligenta i tryumfem prymitywizmu.

Oba teksty podnoszą więc problem uniwersalny, lecz osadzony w realiach polskiej rzeczywistości: co dzieje się z wartościami, kiedy świat przechodzi gwałtowne przemiany? Kto wygrywa w świecie, w którym przestają obowiązywać tradycyjne zasady i normy? Niestety, zarówno Nowakowski, jak i Mrożek, formułują pesymistyczną odpowiedź — „Górą Edek”.

Podsumowanie

Opowieści Marka Nowakowskiego i Sławomira Mrożka w metaforyczny sposób obrazują rzeczywistość, korzystając z figur Edka jako symbolu społecznego awansu ludzi prostych i brutalnych, kosztem kultury i wartości. To ostrzeżenie przed skutkami społecznych rewolucji i zaniku autorytetów. Zarówno proza Nowakowskiego, jak i dramat Mrożka, pozostają niezwykle aktualne, stanowiąc metaforyczne źródło refleksji nad kierunkiem przemian w społeczeństwie i kondycją człowieka we współczesnym świecie.