Mimetyzm czy kreacjonizm? Znaczenie wyboru sposobu kreacji świata

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 9:43

Wybór pomiędzy mimetyzmem a kreacjonizmem to jedna z fundamentalnych decyzji, jaką podejmuje twórca literacki podczas konstruowania świata przedstawionego w swoim utworze. Problematyka ta towarzyszy literaturze od jej początków, a odpowiedź na pytanie, czy świat przedstawiony ma wiernie naśladować rzeczywistość, czy może stanowić całkowicie autonomiczne dzieło wyobraźni, zmieniała się na przestrzeni epok oraz w obrębie poszczególnych prądów artystycznych.

Mimetyzm, pojęcie wywodzące się z filozofii Arystotelesa i Platona, zakłada, że sztuka, w tym literatura, powinna być naśladowaniem natury, rzeczywistości, życia ludzkiego. W tej koncepcji świat przedstawiony jest odbiciem prawdziwego świata, z całym jego bogactwem, różnorodnością, problemami, wartościami. Mimetyzm znalazł swoje najpełniejsze odzwierciedlenie w literaturze realistycznej, zarówno w XIX-wiecznym realizmie (np. „Lalka” Bolesława Prusa, „Chłopi” Władysława Reymonta), jak i w naturalizmie.

Kreacjonizm natomiast opiera się na przekonaniu, że świat przedstawiony jest wytworem wyobraźni autora, autonomicznym tworem literackim, niekoniecznie podporządkowanym odzwierciedlaniu rzeczywistości. W tej koncepcji literatura tworzy własne światy, własne prawa i logikę – nie musi odpowiadać rzeczywistości obiektywnej. Kreacjonistyczne spojrzenie dominuje w literaturze fantastycznej, poezji romantycznej (np. utwory Adama Mickiewicza z okresu mistycznego, Słowacki), w awangardowych poszukiwaniach XX wieku (np. Bruno Schulz, Stanisław Ignacy Witkiewicz), oraz w prozie absurdu i science fiction (np. Stanisław Lem, Witold Gombrowicz).

DO CZEGO SŁUŻY WYBÓR MIĘDZY MIMETYZMEM A KREACJONIZMEM?

1. Odmienne sposoby diagnozowania rzeczywistości

Gdy twórca decyduje się na mimetyzm, wybiera realizm – przedstawia świat takim, jakim go widzi, z wszystkimi szczegółami, złożonością społeczną, psychologiczną, historyczną. Pośrednio literat staje się dokumentalistą, kronikarzem swojej epoki. Dzięki temu literatura mimetyczna może służyć analizie problemów społecznych, psychologicznych, obyczajowych. Przykładowo, „Lalka” Prusa pozwala zrozumieć mechanizmy społeczne XIX-wiecznej Warszawy, przyczyny klęsk życiowych jednostek, mechanizmy kariery i upadku. Mimetyzm służy więc głębszemu zrozumieniu rzeczywistości oraz ludzi.

Z kolei wybór kreacjonizmu umożliwia autorowi komentowanie rzeczywistości nie wprost, lecz poprzez metaforę, alegorię, czy świat całkowicie fikcyjny. Tym samym kreacjonizm bywa środkiem ucieczki przed cenzurą, obyczajowością, utartymi schematami. W literaturze XX wieku, zwłaszcza w okresie totalitaryzmów, po tę strategię sięgali twórcy pragnący przekazać zakazane treści (np. „Mistrz i Małgorzata” Michaiła Bułhakowa, „Ferdydurke” Gombrowicza).

2. Wpływ na odbiorcę

Literatura mimetyczna pozwala czytelnikowi odnaleźć w książce „swoje własne życie”, identyfikować się z bohaterami, przeżywać ich rozterki jak własne. Służy empatii, poznaniu innych ludzi oraz własnej tożsamości w kontekście społecznym. Realistyczny świat przedstawiony buduje więź z czytelnikiem poprzez bliskość doświadczenia.

Natomiast kreacjonizm niekiedy wymaga większej aktywności interpretacyjnej – czytelnik musi przyswoić zasady rządzące nowym światem, zrozumieć funkcję metafory i symbolu, by rozkodować przesłanie. Uczy nieszablonowego myślenia, poszerza wyobraźnię, pozwala na kontakt z tym, co nieistniejące w rzeczywistości, a jednocześnie często – paradoksalnie – ułatwia głębsze zrozumienie świata. Przykładem mogą być powieści fantasy (np. „Hobbit” Tolkiena) albo utwory symbolistów.

3. Kontekst historyczny i społeczny wyboru

Nie bez znaczenia pozostaje także kontekst historyczny. Realizm epoki pozytywizmu był odzwierciedleniem potrzeby zrozumienia i przemiany społeczeństw, podczas gdy rozkwit kreacjonizmu często przypada na okresy niepokoju, chaosu (Młoda Polska, dwudziestolecie międzywojenne), gdy rzeczywistość była trudna do zniesienia bądź niepojęta. Wybór sposobu kreacji bywa odbiciem ducha epoki.

PODSUMOWANIE