Wpływ sytuacji ekstremalnych na moralność w literaturze

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 8:56

Wstęp

Sytuacje ekstremalne, takie jak wojna, klęski żywiołowe czy bezpośrednie zagrożenie życia, często wystawiają moralność człowieka na wyjątkowo ciężką próbę. W takich momentach system wartości, którym kieruje się jednostka na co dzień, może ulec zachwianiu, a nawet załamaniu. Część badaczy i pisarzy twierdzi, że zasady moralne tracą wtedy swoje znaczenie, bo instynkt przetrwania staje się nadrzędny. Inni argumentują, że właśnie w najtrudniejszych chwilach moralność człowieka ujawnia się najpełniej. Aby przeanalizować ten problem, odwołam się do dwóch lektur obowiązkowych: „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall i „Opowieści o prawdziwym człowieku” Borysa Polewoja, a także dwóch kontekstów literackich: „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego i „Medalionów” Zofii Nałkowskiej.

Rozwinięcie

Pierwszym ważnym przykładem jest reportaż „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall, opowiadający o Marku Edelmanie, jednym z przywódców powstania w getcie warszawskim. Żydzi w getcie stanęli wobec totalnej degradacji ludzkiego życia i wartości – śmierć była wszechobecna, a codziennością stały się głód i cierpienie. Mimo tego Edelman i inni powstańcy decydowali się na walkę, choć była ona beznadziejna – robili to, by zachować godność, by śmierć nie była bezsensowna, by ocalić resztki człowieczeństwa. Edelman opowiada Krall, że mimo władzy nad czyimś życiem („stojąc przy bramie” szpitala decyduje, komu dać szansę na ratunek), nie przestaje myśleć o wartościach i odpowiedzialności. W tym przypadku, sytuacja ekstremalna nie znosi moralności; przeciwnie, wyostrza ją, czyni dramatycznie istotną.

Drugim przykładem jest „Opowieść o prawdziwym człowieku” Borysa Polewoja, opowieść o radzieckim pilocie Aleksieju Mieriesiewie, który po utracie nóg nie tylko walczy o przetrwanie, ale także nie pozwala sobie na utratę godności i nie rezygnuje z pomocy innym. W obliczu śmierci i niewyobrażalnego cierpienia nie tylko zachowuje własne zasady moralne, ale staje się inspiracją dla innych. Pokazuje, że sytuacja ekstremalna nie usprawiedliwia zła czy egoizmu; wręcz przeciwnie – człowiek może odnaleźć w sobie siłę do heroizmu.

Jako kontekst literacki warto przywołać „Kamienie na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Rudy, Zośka i Alek działają w okupowanej Warszawie, gdzie prawo moralne i prawne nie pokrywają się – to, co według niemieckiego okupanta jest przestępstwem, dla bohaterów jest patriotycznym obowiązkiem. Mimo groźby śmierci i tortur zachowują lojalność wobec przyjaciół i wyższych wartości. Ich postawa dowodzi, że w sytuacjach ekstremalnych moralność nie tylko nie traci sensu, ale nabiera głębi, bo wybory moralne mają wtedy największą cenę.

Drugim kontekstem są „Medaliony” Zofii Nałkowskiej – zbiór opowiadań opartych na autentycznych relacjach ofiar Holocaustu. W opowiadaniu „Dno” autorka pokazuje ludzi, którzy pod wpływem głodu i upodlenia zatracają ludzkie odruchy, jak na przykład matka, która nie jest już w stanie rozpoznać suflera własnego dziecka. Tu widoczne jest załamanie granic moralnych, jednak Nałkowska zaznacza, że było to wynikiem systematycznego pozbawiania ludzi człowieczeństwa przez nazistów, a nie naturalnego stanu człowieka. Snując refleksje o „medalionach”, pisze o tym, że to „ludzie ludziom zgotowali ten los”, podkreślając dramat moralnej katastrofy, do której doprowadził system totalitarny.

Zakończenie

Analizując przytoczone przykłady, można zauważyć, że sytuacje ekstremalne mogą wpływać na moralność w różnorodny sposób – czasem wyzwalając w człowieku heroizm i przywiązanie do wartości, innym razem prowadząc do zatracenia granic etycznych. Jednak nawet w najgorszych warunkach wielu ludzi potrafi zachować człowieczeństwo, co przeczy tezie, że w obliczu śmierci zasady moralne całkowicie tracą swój sens. Ostatecznie, to właśnie w ekstremalnych sytuacjach głębia moralnej postawy lub jej brak ujawniają się najwyraźniej – są świadectwem prawdziwej natury człowieka.