Człowiek „zlagrowany” – wpływ obozu na hierarchię wartości

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 13:35

Temat: Człowiek „zlagrowany” – jak obóz zmieniał hierarchię wartości?

Obozy koncentracyjne, będące symbolem największego okrucieństwa XX wieku, nie tylko odbierały ludziom wolność, ale brutalnie ingerowały w ich psychikę, burząc dotychczasowy system wartości i zmieniając sposób postrzegania świata. Człowiek „zlagrowany”, czyli poddany totalitarnemu zniewoleniu, zmuszony był przystosować się do nowych, nieludzkich warunków życia, w których walka o przetrwanie przyćmiewała dotychczasowe ideały i normy moralne. W mojej rozprawce postaram się pokazać, jak obóz wpływał na hierarchię wartości człowieka, odwołując się przede wszystkim do „Innego świata” Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, oraz dwóch kontekstów literackich: „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall i „Medalionów” Zofii Nałkowskiej.

Na wstępie należy uzmysłowić sobie, że świat obozowy tworzony był przez system, który metodycznie niszczył w człowieku wszelkie wartości, do jakich przywykł w życiu przedobozowym. W „Innym świecie” Gustaw Herling-Grudziński opowiada o swoich doświadczeniach z sowieckiego łagru w Jercewie. Na własnej skórze doświadcza on tego, jak obóz wywraca porządek moralny: „Nieludzki system wytwarza w ludziach nieludzkie instynkty” – stwierdza pisarz. W łagrze na pierwszy plan wysuwa się walka o biologiczne przetrwanie. Zaspokojenie głodu, uzyskanie odrobiny ciepła czy odpoczynku stają się priorytetem. Wartości takie jak lojalność, uczciwość, przyjaźń schodzą na dalszy plan, a czasem znikają zupełnie – ich miejsce zajmują spryt, wyrachowanie, a nawet donosicielstwo czy kradzież. Bohater „Innego świata” zauważa, że w świecie obozowym cenione są nie te cechy, dzięki którym człowiek funkcjonuje w normalnym świecie, lecz te, które gwarantują przetrwanie w warunkach ekstremalnych.

Podobny proces upadku wartości obserwujemy w relacji Marka Edelmana w reportażu „Zdążyć przed Panem Bogiem” Hanny Krall. Marek Edelman, jeden z przywódców powstania w getcie warszawskim, wielokrotnie podkreśla, że obóz, getto, wojna niszczyły nie tylko ciała, ale i dusze ludzi. Mówi o sytuacjach, gdy nawet rodzina nie była już najwyższą wartością – często więzi rodzinne musiały ustąpić przed potrzebą ratowania własnego życia. Triumfowała brutalność, rezygnacja z altruizmu, nawet współczucie stawało się luksusem, na który mało kto mógł sobie pozwolić. Człowiek zmuszony był żyć w ciągłym poczuciu zagrożenia, a głód i strach prowadziły do przewartościowań, w których najważniejsze stawało się „przeżyć jeszcze jeden dzień”. W takich warunkach bohaterowie stają się często bierni wobec zła lub sami je popełniają, aby ocalić siebie.

Motyw ten podejmuje również Zofia Nałkowska w „Medalionach”. Jej reportażowa proza pokazuje ludzi zlagrowanych – tych, którzy przeżyli obozy zagłady i tych, którzy zostali przez nie okaleczeni na trwałe. Nałkowska nie ocenia, często oddaje głos ofiarom i świadkom, którzy opowiadają o upadku człowieczeństwa i przewartościowaniu dotychczasowych norm. W opowiadaniu „Dno” czy „Przy torze kolejowym” widzimy, jak łatwo zasady i wartości, takie jak pomoc innym, zostają zarzucone w obliczu strachu i bezsilności – ludzie odwracają wzrok od cierpienia, nie udzielają pomocy, bo wiedzą, że taka reakcja może oznaczać dla nich śmierć. Nawet godność zostaje skrajnie zdegradowana – w obozach życie ludzkie traci wartość, a więźniowie są obiektami, numerkami, a nie osobami.

Jednak mimo tej całkowitej dezorganizacji świata wartości, zarówno Grudziński, jak i Edelman czy bohaterowie „Medalionów”, ukazują, że człowiek nie zawsze i nie wszędzie rezygnował z moralności. W „Innym świecie” niezwykle silne są sceny solidarności między więźniami – dzielenie się kawałkiem chleba, wsparcie psychiczne czy nawet gesty drobnej życzliwości urastają do czynów bohaterskich. Podobnie w „Zdążyć przed Panem Bogiem” Edelman podkreśla, że mimo wszystko przetrwały próby ratowania innych, działania dla wspólnego dobra. W „Medalionach” pojawiają się momenty współczucia i próby zachowania człowieczeństwa.

Podsumowując, człowiek „zlagrowany” doświadcza wynaturzenia hierarchii wartości. Obozy koncentracyjne niszczyły dotychczasowy porządek moralny, wpychając ludzi w sytuacje graniczne, wymuszające rezygnację z dawnych ideałów na rzecz podstawowej potrzeby przetrwania. Tym bardziej jednak na tle tego upadku jednostki, które potrafiły zachować resztki człowieczeństwa i godności, jawiły się jako prawdziwy przykład siły ducha. Literatura obozowa uczy, jak łatwo można odebrać człowiekowi wartości, ale ukazuje też, że nawet w świecie „nieludzkim” czasem zwycięża dobro. To przestroga i zarazem hołd dla tych, którym udało się pozostać ludźmi w nieludzkich warunkach.