Po jakie formy literackie sięgają twórcy różnych epok? Analiza na przykładzie wybranych utworów

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 9:45

Gatunki literackie stanowią fundamentalny element literatury – to właśnie one pomagają porządkować twórczość, umożliwiają czytelnikom właściwy odbiór dzieła oraz stanowią inspirację dla pisarzy z różnych epok. Każda epoka historyczna pociąga za sobą charakterystyczne tendencje, idee i oczekiwania wobec literatury, dlatego twórcy często sięgają po odmienne gatunki i formy literackie, dostosowane do potrzeb swojego czasu. Analiza trzech wybranych utworów: „Króla Edypa” Sofoklesa (starożytność), „Pieśni o Rolandzie” (średniowiecze) oraz „Hamleta” Williama Szekspira (barok, nazywany czasem renesansem w Polsce, okres przejściowy), pozwala lepiej zrozumieć, dlaczego twórcy wybierali określone gatunki oraz jakie funkcje pełniły one w piśmiennictwie.

Tragedia jako gatunek klasyczny – „Król Edyp” Sofoklesa

Starożytność ceniła harmonię, porządek i właściwą hierarchię, jednak literatura tego okresu była silnie związana również z religią, filozofią oraz poszukiwaniem uniwersalnych prawd o ludzkim losie. Sofokles, tworząc tragedię „Król Edyp”, sięgnął po jeden z najważniejszych gatunków starogreckich. Tragedia miała określoną, ścisłą formę – charakteryzowała się obecnością chóru, podziałem na epeisodiony i stasimony oraz spełnianiem zasady trzech jedności (czasu, miejsca, akcji). Ale najważniejszy był jej cel: wywołanie katharsis, czyli oczyszczenie widza przez doświadczenie silnych emocji, często grozy i litości.

Sofokles wybiera tragedię, bo jest to forma, która pozwala badać fundamentalne zagadnienia ludzkiego losu, przeznaczenia i winy tragicznej. W „Królu Edypie” los bohatera, który, mimo wysiłków, nie ucieka przed własnym przeznaczeniem, służy zadaniu pytań o granice ludzkiej wolności i siły wyższe, rządzące światem. Gatunek tragedii umożliwia też przedstawienie postaci wyjątkowych – Edyp jest królem, jego wybory są brzemienne w skutki dla całej polis. Tak więc dla twórcy starożytnego tragedia to narzędzie, by ukazać uniwersalne, ponadczasowe problemy egzystencjalne i społeczne.

Epos rycerski dla średniowiecznych wartości – „Pieśń o Rolandzie”

Literatura średniowieczna to fenomen podporządkowany ideom chrześcijańskim oraz feudalnym. W tym czasie dominowała wiara, że należy propagować określone wzorce postępowania zgodne z nauką Kościoła i ideałami rycerskości. Epos rycerski – jak „Pieśń o Rolandzie” – jest idealnym gatunkiem do realizacji tych zadań. Jest to rozbudowany utwór wierszowany, skupiony na czynach bohaterów wyjątkowych, którzy często są przedstawicielami swojego narodu lub klasy społecznej.

Dlaczego twórcy średniowieczni wybierali epos? To forma umożliwiająca nie tylko opowieść o wojnach i bohaterstwie, lecz także ukazanie cech, które powinny charakteryzować rycerza: honoru, wierności wobec zwierzchnika, gotowości do poświęcenia własnego życia w imię wiary i ojczyzny. Roland, główny bohater utworu, staje się uosobieniem ideału chrześcijańskiego rycerza-świętego męczennika. Gatunek eposu rycerskiego był także czytelny i atrakcyjny dla ówczesnych słuchaczy: śpiewany przez trubadurów i minstrelów, dawał możność utrwalenia społecznych norm i wzorców, przekazując je szerokim warstwom.

Tragikomedia i dramat szekspirowski – „Hamlet” jako przykład przełomu epok

Przełom XVI i XVII wieku przyniósł zwrot w sposobie myślenia o świecie i człowieku. Renesans przemycił do literatury fascynację indywidualizmem, uczuciami oraz złożonością ludzkiej psychiki, zaś barok skierował uwagę ku dramatowi istnienia oraz pytaniom o sens bytu. William Szekspir w „Hamlecie” wykorzystuje dramat szekspirowski – formę elastyczną, łączącą cechy tragedii, komedii, a nawet elementy farsy (postać grabarza czy Poloniusza).

Dlaczego twórcy sięgali po taką formę? Klasyczne schematy tragedii były już zbyt ciasne, by pomieścić niepokoje i niejednoznaczności nowej epoki. Szekspir świadomie sięga po długie monologi, rozbudowane portrety psychologiczne oraz miesza tonacje – w utworze tragicznym pojawia się ironia, groteska i elementy refleksji filozoficznej. Fabuła i motywacje bohaterów stają się wielowarstwowe, a akcja rozgrywa się na wielu płaszczyznach. Gatunek dramatu szekspirowskiego zrywa z zasadą trzech jedności oraz monolitem jednego gatunku, odzwierciedlając tym samym złożoność rzeczywistości i ludzkiej natury.

Podsumowanie

Twórcy wszystkich epok dobierali gatunek literacki nie tylko zgodnie z tradycją, lecz także w odpowiedzi na potrzeby własnych czasów. Tragedia antyczna pozwalała mierzyć się z egzystencjalnymi i społecznymi dylematami, epos rycerski był narzędziem kształtowania wzorców społeczno-moralnych, dramat szekspirowski natomiast wyrażał rozterki człowieka nowożytnego, jego niepokój i złożone wybory. Wybór gatunku to zawsze wybór formy, która najpełniej służy przekazaniu najważniejszych dla epoki treści. W ten sposób literatura pozostaje dialogiem pomiędzy twórcą a jego epoką i czytelnikiem, czyniąc klasyczne dzieła aktualnymi również dziś.