Wpływ założeń programowych epok na świat przedstawiony w „Lalce” i innych utworach

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: dzisiaj o 15:22

Temat: Rozważ, jak założenia programowe epoki wpływają na sposób kreowania świata przedstawionego w utworze literackim. W pracy odwołaj się do "Lalki" Bolesława Prusa, innych utworów literackich z dwóch różnych epok oraz wybranego kontekstu.

---

Literatura każdego okresu historycznego odzwierciedla nie tylko indywidualną wrażliwość twórcy, ale przede wszystkim ducha epoki i wynikające z niego założenia programowe. To one wyznaczają tematykę, sposób prezentacji świata przedstawionego, dobór bohaterów i wartości uznawane za kluczowe. Analizując wpływ prądów literackich na konstrukcję świata przedstawionego, łatwo zauważyć, że dzieła powstające w różnych epokach są często wyrazem nie tylko osobistych poglądów ich twórców, ale przede wszystkim zbiorowej mentalności, którą programują filary danej epoki. Temat ten można zilustrować, analizując "Lalkę" Bolesława Prusa jako wybitne osiągnięcie pozytywizmu oraz zestawiając ją z utworami reprezentującymi inne epoki literackie – np. romantyzm i dwudziestolecie międzywojenne.

Pozytywizm był okresem, w którym podstawą twórczości literackiej stały się: realizm, scjentyzm, utylitaryzm oraz wiara w postęp oparty na naukowym poznaniu świata. Wszystkie te cechy widoczne są w "Lalce" Bolesława Prusa. Prus, zgodnie z założeniami epoki, starał się jak najwierniej oddać realia społeczno-obyczajowe Warszawy II połowy XIX wieku. Świat przedstawiony tego utworu to panorama społeczeństwa miejskiego – od arystokracji po nędzarzy i włóczęgów. Realizm objawia się w drobiazgowym opisie ulic, domów, kostiumów, zachowań, a nawet poglądów bohaterów.

Prus, kładąc nacisk na "wierność rzeczywistości", ukazał warszawską społeczność nie tylko przez pryzmat indywidualnych losów Stanisława Wokulskiego, ale także z perspektywy zbiorowej – jako złożony, wielowarstwowy organizm, którego dynamikę wyznaczają nowe idee i konflikty społeczne. Dominuje tu wizja świata pozbawionego metafizyki; rzeczywistość ukazana jest w sposób konkretno-materialny, bohaterowie są silnie osadzeni w miejscu i czasie. Wokulskiego prześladuje dylemat: czy można łączyć działania praktyczne z ideałami romantycznymi? To pytanie jest kluczowe dla pozytywizmu, który odrzucał marzycielstwo na rzecz organicznej pracy i rozwoju społecznego. Szczególne znaczenie w "Lalce" mają także wątki związane z rolą nauki i postępu (prof. Geist, wynalazki), solidarnością społeczną (subiekt Rzecki) oraz emancypacją kobiet (Izabela Łęcka i inne postaci kobiece).

Dla porównania warto sięgnąć do romantyzmu, którego założenia programowe determinowały zupełnie inny sposób kreowania świata. W "Dziadach cz. III" Adama Mickiewicza realność miesza się z metafizyką, a rzeczywistość polityczna (carat, sprawa polska) zostaje ujęta poprzez pryzmat symboliczny i mesjanistyczny. Świat przedstawiony w utworze jest dwubiegunowy: z jednej strony realistycznie ukazuje losy uwięzionych młodych Polaków, z drugiej – posługuje się wizjami, snami, scenami o charakterze mistycznym (Widzenie ks. Piotra). Bohaterowie zostają wzbogaceni o cechy indywidualistów, natchnionych jednostek wybranych przez los do decydowania o przyszłości narodu. To epoka wielkich uniesień, heroizmu jednostki walczącej samotnie z systemem, filozofii walki i poświęcenia dla wyższej sprawy.

Analogicznie, literatura dwudziestolecia międzywojennego, np. w powieści Zofii Nałkowskiej "Granica", realizuje założenia epoki, w której dominuje psychologizacja oraz głębokie skupienie na indywidualnych dylematach moralnych. Świat przedstawiony jest złożony, wewnętrznie sprzeczny, pokazuje rozpad dawnych wartości i nieprzystosowanie jednostki wobec zmian cywilizacyjnych. W centrum zainteresowania autorki znajduje się kondycja psychiczna człowieka osaczonego przez normy społeczne i własne namiętności. "Granica" to świat pełen nieostrości, relatywizmu, w którym proste podziały na dobro i zło przestają mieć zastosowanie.

O ile u Prusa świat ukazany jest przez pryzmat naukowego poznania, postępu społecznego i zbiorowości, o tyle u Mickiewicza dominuje perspektywa jednostki przeznaczonej do wyższej misji, a u Nałkowskiej – zagubienia w rzeczywistości przełomu. Każda z tych realizacji stanowi realizację innego projektu programowego epoki – pozytywizmu, romantyzmu i dwudziestolecia międzywojennego – który determinował zakres tematów, sposób prowadzenia narracji, stosunek do bohatera i używanego przez niego języka.

W kontekście szerszym, można przytoczyć słowa Umberta Eco, który pisał, że lektura tekstu literackiego jest zawsze spotkaniem z mentalnością epoki – zarówno w wymiarze treści, jak i formy1. To dowodzi, że świat przedstawiony nie istnieje w oderwaniu od czasów, w których powstał, a literatura niezależnie od indywidualnej inwencji autora jest wpisana w większy kontekst społeczno-historyczny.

Podsumowując, analiza "Lalki" i innych utworów różnych epok jednoznacznie dowodzi, że sposób kreowania świata przedstawionego jest w dużej mierze pochodną założeń programowych danej epoki. To one określają, co wolno, a czego nie wolno przedstawić, jaki model bohatera uznaje się za wzorcowy, jakie wartości są propagowane i w jaki sposób konstruuje się rzeczywistość literacką. Tym samym każda powieść, dramat czy wiersz jest jednocześnie odrębnym światem – i zwierciadłem czasów, w których powstał.

---

1. U. Eco, "O literaturze", przeł. J. Łoziński, Warszawa 2007.