Wpływ założeń programowych epoki na sposób kreowania świata przedstawionego w literaturze na przykładzie "Lalki" Bolesława Prusa i dwóch innych utworów.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 3.10.2025 o 20:16

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 1.10.2025 o 10:18

Epoki literackie, z ich unikatowymi założeniami programowymi, kształtują sposób przedstawiania rzeczywistości w dziełach literackich. Każda z epok wnosi specyficzne wymagania i ograniczenia, które wpływają na styl, tematykę i losy bohaterów literackich. Aby zobrazować ten wpływ, przyjrzyjmy się "Lalce" Bolesława Prusa jako reprezentantowi realizmu, "Dziadom" Adama Mickiewicza z epoki romantyzmu oraz "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, która nawiązuje do awangardowych nurtów międzywojnia.

Epoka romantyzmu, dominująca w Europie od późnych lat XVIII wieku do połowy XIX wieku, przyniosła totalną transformację w sposobie przedstawiania świata literackiego. Romantyzm koncentrował się na subiektywnych doświadczeniach jednostki, emocjach, mistycyzmie oraz buntowniczym duchu. Bohaterowie romantyczni często poszukują sensu życia i przechodzą gwałtowne przemiany duchowe, będąc zmagającymi się z losem indywidualistami. Klasycznym przykładem są "Dziady" Adama Mickiewicza, w szczególności część III. Polityczny kontekst przedstawia tu romantyczne założenie walki jednostki z opresyjnym systemem. Gustaw-Konrad wprowadza monologi pełne ekspresji i buntu, które demonstrują nie tylko osobistą walkę, ale i obyczajowość romantyzmu. Dramat ten ma wyraźne akcenty mistyczne i symboliczne, podkreślając zmagania Polaków na tle historycznym, co doskonale oddaje ducha epoki, który skupia się na narodowej martyrologii i tęsknocie za wolnością.

Z kolei realizm, który nastał po romantyzmie, przedstawia świat w sposób bardziej obiektywny i szczegółowy. Ludzka codzienność i jej realne problemy stają się głównym tematem literatury. Bolesław Prus, jeden z najwybitniejszych przedstawicieli realizmu w Polsce, w swojej "Lalce" ukazuje przekrój społeczeństwa warszawskiego XIX wieku. Realistyczna narracja Prusowa unika idealizacji, skupiając się na rzeczywistych trudnościach i zagadnieniach społecznych, takich jak bieda, różnice klasowe oraz problemy ekonomiczne. Prus kreuje postać Stanisława Wokulskiego jako człowieka przedsiębiorczego, ale też tragicznego – bohatera miotanego między marzeniami a rzeczywistością, co prowadzi do jego rozczarowania i frustracji. Za pomocą szczegółowego opisu miejsc i realistycznej charakterystyki bohaterów, Prus tworzy w "Lalce" świat, który wiernie odzwierciedla współczesne mu społeczeństwo i skrupulatnie dokumentuje życie miejskie, co jest właśnie cechą charakterystyczną realizmu.

Późniejsze epoki literackie, takie jak dwudziestolecie międzywojenne, przynoszą jeszcze inne podejście do sposobu kreowania przedstawionego świata. Przykładem jest "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, jedno z najważniejszych dzieł polskiej literatury awangardowej. Gombrowicz, korzystając z środków wyrazu takich jak groteska, absurd i deformacja, przedstawia rzeczywistość w sposób zniekształcony, a jednocześnie niezmiernie przenikliwy. W "Ferdydurke" obserwujemy świat przez pryzmat krytyki społecznej i psychologicznej, gdzie kluczową rolę odgrywa motyw niedojrzałości i przymusu ulegania formom. Kreacja bohaterów, takich jak Józio, podporządkowana jest specyficznej awangardowej konwencji, która demaskuje paradoksy i siły rządzące ówczesnym społeczeństwem. Czyni to poprzez komiczne przerysowania i złożone metafory, ukazując indywidualność jednostki w konflikcie z narzucanymi jej normami.

W literaturze sposób kreowania świata przedstawionego bezpośrednio powiązany jest z epoką, w której powstało dzieło. Światy przedstawione w "Dziadach", "Lalce" i "Ferdydurke" różnią się nie tylko stylami i tematami, ale również zastosowaną techniką narracyjną i charakterystyką psychologiczną bohaterów. Epokowe założenia programowe wpływają na to, czy akcja skupia się na mistycznych przeżyciach jednostek, realistycznych aspektach życia codziennego, czy krytycznej deformacji rzeczywistości. Tworzenie literatury w oparciu o założenia danej epoki wymaga nie tylko dostosowania treści do aktualnych trendów, lecz także odzwierciedlenia szerokiej perspektywy historycznej, filozoficznej oraz kulturowej, co uwidacznia się w analizowanych utworach. Każdy utwór staje się w ten sposób nie tylko formą wyrazu artystycznego, ale także zwierciadłem czasów, w którym powstał.