Człowiek wolny czy zdeterminowany? Analiza "Granicy" Zofii Nałkowskiej i kontekstu psychologicznego.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 24.01.2024 o 15:57

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 23.01.2024 o 17:56

Dyskusja na temat wolności i determinizmu w działaniach człowieka przewija się przez wiele dyscyplin i sztuk, w tym przez literaturę. Kwestia ta znalazła swoje odzwierciedlenie w "Granicy" autorstwa Zofii Nałkowskiej, gdzie bohater Zenon Ziembiewicz stanowi doskonały punkt wyjścia do rozważań o ludzkiej swobodzie wyboru wobec wpływu biologicznego dziedzictwa i środowiska. W kontekście psychologicznym i filozoficznym, pojęcie determinizmu biologiczno-środowiskowego zakłada, że zachowania ludzkie są w dużym stopniu zdeterminowane przez geny i otoczenie, w którym jednostka dorasta. Porównuję tę tezę z przykładami z literatury, w tym wspominanego dzieła Nałkowskiej.

W powieści Nałkowskiej, Zenon Ziembiewicz pochodzi z rodziny o ugruntowanym statusie społecznym, co nieodłącznie wpływa na jego życiowe decyzje. Jego ojciec, urzędnik państwowy, od zawsze oczekiwał od syna, że kontynuować będzie "rodową" tradycję zajmowania znaczących stanowisk i dążenia do społecznego uznania. Zenon wraca z Paryża, gdzie studiował, i mimo ogromnej wiedzy teoretycznej o demokratycznych wartościach, staje się człowiekiem nie tyle wolnym, co popychanym przez ambicje i oczekiwania otoczenia. Można zatem zadać pytanie – czy działania Zenona są wolnymi wyborami, czy może jest tylko marionetką, której sznurki pociągane są przez dziedzictwo biologiczne i presję środowiskową? Jego romanse, kariera oraz ostateczne upadki skłaniają do refleksji nad siłą wpływu uwarunkowań na naszą wolność osobistą.

Psychologiczny aspekt determinizmu uwydatnia się również w postaci Justyny Bogutówny. Swoją przyszłość podporządkowuje mężczyźnie, który nie jest w stanie okazać jej prawdziwych uczuć, ale którego pozycja społeczna zdaje się zapewniać jej stabilizację i dostęp do wyższych sfer, czego pragnie. Justyna, choć zdaje się być świadomie decydującą o swoim życiu kobietą, tak naprawdę jest bezwolna w obliczu wewnętrznych oczekiwań i zewnętrznych nacisków.

Analizę determinizmu warto przeprowadzić również na płaszczyźnie innej lektury obowiązkowej, jaką jest "Lalka" Bolesława Prusa. Stanisław Wokulski również wydaje się być postacią zdeterminowaną przez swoje pochodzenie, warunki, w jakich dorastał, ambicję i nieszczęśliwą miłość. Wokulski walczy, by przebić się przez bariery społeczne, przez co można byłoby go uznać za postać wyróżniającą się wolą działania. Jednakże, podobnie jak u Zenona, czy nie jest on pod wpływem skomplikowanej sieci czynników, które za niego decydują, kształtując jego dążenie do sukcesu i niespełnionego uczucia do Izabeli Łęckiej?

Determinizm biologiczno-środowiskowy wciąż jest przedmiotem debat. Z jednej strony przytłaczające dowody naukowe potwierdzające wpływ genów i środowiska na nasze życiowe ścieżki, z drugiej chęć wierzenia w ludzką wolną wolę i decyzyjność. W obliczu takiej dychotomii, fakt, że nie jesteśmy w stu procentach wolnymi twórcami własnego losu, wydaje się być równie przerażający, co uspokajający. Czy to nie pocieszenie, że pewne błędy i niepowodzenia mogły być poza naszą kontrolą?

Podsumowując, zarówno w "Granicy" Zofii Nałkowskiej, jak i w "Lalce" Bolesława Prusa, widać wyraźne ślady determinizmu, który kształtuje życie bohaterów. Ostatecznym pytaniem pozostaje, w jakim stopniu – jeśli w ogóle – mogą oni przeciwstawiać się sile determinujących ich uwarunkowań i dokonywać wyborów naprawdę wolnych. Czy można więc w pełni zrzec się odpowiedzialności za nasze działania, skoro tak wiele w naszym życiu wydaje się być zdeterminowane? Wątpliwości te stanowią niekończącą się inspirację dla pisarzy i filozofów, próbujących zrozumieć złożoną naturę ludzkiej egzystencji.