Relacje międzyludzkie w czasie wojny: analiza "Inny świat" i "Zdążyć przed Panem Bogiem"

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 6.02.2024 o 22:23

Rodzaj zadania: Rozprawka

Dodane: 6.02.2024 o 0:00

Wojna to wydarzenie, które bezapelacyjnie wpływa na psychikę, postawy i zachowania ludzi. Jednym z podstawowych aspektów, które ulegają wówczas transformacji, są relacje międzyludzkie. W sytuacji, gdy codzienność staje się walką o przetrwanie, a oblicze świata zmienia się w sposób nie do poznania, zmieniają się także więzi, jakie łączą ludzi. Zarówno "Inny świat" Gustawa Herlinga-Grudzińskiego, jak i "Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall, choć odmiennie, przedstawiają dramatyczne warunki, w których kształtują się, a często i degradują, międzyludzkie więzi.

"Inny świat" to powieść, która opisuje życie więźnia w sowieckim łagrze po przemianach w czasach stalinowskich. Powieść jest świadectwem życia w warunkach skrajnego wyzysku, przymusu i wszechobecnej śmierci. W takich okolicznościach relacje między więźniami przybierały różne formy. Z jednej strony obserwujemy solidarność, wzajemne wsparcie, np. kiedy współwięźniowie pomagają głównemu bohaterowi w trudnych momentach. Z drugiej jednak – w obliczu codziennej walki o przetrwanie, egoizm i zdrady stają się codziennością. Ludzie są zdolni do najgorszych czynów, byleby tylko samemu przetrwać kolejny dzień. Herling-Grudziński nie demonizuje postępowania swoich współwięźniów – próbuje raczej zrozumieć ich motywacje i pełnić rolę obserwatora, który dokumentuje przejawy zarówno ludzkiej godności, jak i moralnej degradacji.

"Zdążyć przed Panem Bogiem" Hanny Krall to z kolei zbiór reportaży, centralnym punktem których jest relacja doktora Marka Edelmana, jednego z przywódców powstania w getcie warszawskim. Obraz relacji międzyludzkich w czasie wojny jawi się tu podobnie ambiwalentnie, jak w "Innym świecie". Zespół ludzi, który walczy o życie w ekstremalnych warunkach, staje się rodzajem wyizolowanej społeczności, w której wzajemne zależności zostają wystawione na najtrudniejsze próby. Z jednej strony, mamy przykłady heroicznej rywalizacji i altruizmu, jak choćby w działaniach Edelmana czy innych bohaterów opisywanych przez Krall, którzy oddają swoje życie lub zdrowie na rzecz ogólnego dobra i ratowania życia innych. Z drugiej strony, nie brakuje tutaj opisów egoistycznych postaw, kapusiów, których działania często decydowały o życiu lub śmierci ich bliskich lub znajomych.

Analizując oba dzieła, można dostrzec pewien paradoks wojennych relacji międzyludzkich: wojna jednocześnie scala ludzi, skłaniając ich do współpracy i wspólnej walki o przeżycie, jak również wyniszcza te więzi, prowokując ludzi do przejawiania najniższych instynktów. Zarówno Herling-Grudziński, jak i Krall pokazują, że granice między dobrem a złem w czasie wojny są często zatarte i co istotne, w dużej mierze uwarunkowane są kontekstem sytuacyjnym, w jakim się znajdą.

W refleksji nad relacjami międzyludzkimi w czasie wojny, trzeba mieć na uwadze specyfikę sytuacji ekstremalnych, jakie towarzyszą konfliktom zbrojnym. Zarówno "Inny świat", jak i "Zdążyć przed Panem Bogiem" ukazują dramatyczną prawdę o tym, że warunki ekstremalne potrafią często skrajnie zmieniać ludzką naturę, przybliżając ją zarówno do aktów niewyobrażalnej szlachetności, jak i do przejawów absolutnego upadku moralnego. Trudno jednak jednoznacznie ocenić te zmiany, nie znajdując się w sytuacji podobnej do tej, którą przeszli bohaterowie obu książek. Pozostaje jedynie uświadomić sobie, jak wielką rolę odgrywają relacje międzyludzkie w najtrudniejszych chwilach ludzkiego życia i jak wielkie wyzwanie stanowi zachowanie człowieczeństwa w obliczu zła, jakim jest wojna.