Wyuczona bezradność według M. Seligmana – przegląd z polską bibliografią

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 17.01.2026 o 9:42

Wyuczona bezradność to pojęcie wprowadzone przez amerykańskiego psychologa Martina Seligmana w latach 60. XX wieku, które odnosi się do stanu, w którym jednostka, po serii niepowodzeń i doświadczeń braku kontroli nad sytuacją, przejawia apatię i rezygnację, nawet wtedy, gdy istnieje rzeczywista możliwość zmiany swojej sytuacji. Zrozumienie tego zjawiska ma kluczowe znaczenie nie tylko w kontekście zdrowia psychicznego, ale również w edukacji, pracy zawodowej i codziennym życiu jednostki.

Wyuczona bezradność została po raz pierwszy zauważona przez Seligmana i jego współpracowników w badaniach nad psami. W jednym z najsłynniejszych eksperymentów naukowcy stosowali bodźce elektryczne na zwierzętach. Psy zostały podzielone na trzy grupy. Pierwsza grupa mogła zakończyć bodziec elektryczny przez naciśnięcie dźwigni, druga grupa nie miała kontroli nad zakończeniem bodźca, a trzecia grupa kontrolna nie była wystawiana na bodziec elektryczny. Wyniki pokazały, że psy z drugiej grupy, które nie miały kontroli nad zakończeniem bodźca, w dalszych eksperymentach były znacznie mniej skłonne do podejmowania działań, nawet gdy mogły to zrobić. Miały one bowiem „nauczyć się” bezradności wobec bodźca.

Przenosząc te obserwacje na grunt ludzki, Seligman rozszerzył koncept wyuczonej bezradności na ludzi, odnosząc się do stanów depresyjnych. Teza była taka, że ludzie, którzy doświadczyli wielokrotnych niepowodzeń i braku kontroli, również mogą rozwinąć stan apatii i bezradności, który przypomina stan obserwowany u zwierząt. Teoria ta znalazła szerokie zastosowanie w zrozumieniu mechanizmów depresji oraz innych zaburzeń psychicznych.

Jednym z kluczowych momentów w rozwoju tej teorii było zrozumienie, że nie tylko obiektywna kontrola nad sytuacją, ale również subiektywne odczucie kontroli ma fundamentalne znaczenie. W praktyce oznacza to, że jednostka, która czuje brak kontroli, nawet jeśli obiektywnie ma wpływ na sytuację, może wpaść w stan wyuczonej bezradności. Ważnym wnioskiem z badań jest więc to, że przekonania jednostki o jej możliwości radzenia sobie w sytuacjach stresowych mają istotny wpływ na jej zachowanie i samopoczucie.

W Polsce badania nad wyuczoną bezradnością zaczął popularyzować m.in. prof. dr hab. Janusz Grzelak, który zwracał uwagę na znaczenie tej teorii w kontekście edukacji i wychowania. W swoich publikacjach podkreślał, że wyuczona bezradność może mieć katastrofalne skutki dla procesu nauczania, szczególnie w przypadku dzieci i młodzieży szkolnej. Przykładowo, dzieci, które doświadczają licznych niepowodzeń szkolnych i nieuzasadnionych porażek, mogą przestać podejmować wysiłek i rozwijać swoje zdolności, co negatywnie wpływa na ich sukcesy edukacyjne i późniejsze życie zawodowe.

Wyuczona bezradność ma również istotne znaczenie w kontekście pracy i organizacji. Kolejne badania pokazują, że pracownicy, którzy doświadczają chronicznego stresu i nie mają poczucia kontrolowania swojej pracy, są narażeni na wypalenie zawodowe (Burnout). W tym kontekście ważne jest zrozumienie, że organizacje muszą dążyć do tworzenia warunków, w których jednostki czują, że mogą wpływać na swoje środowisko pracy, co prowadzi do zwiększenia efektywności i zadowolenia z pracy.

Seligman, w późniejszych latach swoich badań, zajął się również przeciwdziałaniem wyuczonej bezradności. Zaproponował szereg strategii mogących pomóc jednostkom w odzyskaniu kontroli i budowaniu odporności psychicznej. Wprowadził koncepcję „nauczonego optymizmu”, którą przedstawił w książce "Optymizmu można się nauczyć". Proponuje on, aby jednostki ćwiczyły pozytywne myślenie, identyfikowały negatywne wzorce myślenia i zastępowały je realistycznymi, pozytywnymi interpretacjami zdarzeń.

Osoby jakie doświadczyły wyuczonej bezradności, muszą przede wszystkim zrozumieć, że nie każde niepowodzenie wynika z ich braku kompetencji. W kontekście terapeutycznym, interwencje mające na celu zmianę przekonań jednostki, naukę nowych strategii radzenia sobie i stopniowe przywracanie poczucia kontroli, mogą być kluczowe w leczeniu stanów depresyjnych i innych objawów wyuczonej bezradności.

Podsumowując, wyuczona bezradność to zjawisko psychologiczne mające głębokie implikacje w wielu dziedzinach życia, od zdrowia psychicznego przez edukację po pracę zawodową. Badania Seligmana i jego współpracowników przyczyniły się do znacznego postępu w zrozumieniu mechanizmów, które prowadzą do wyuczonej bezradności, oraz sposobów jej zapobiegania. Kluczowymi elementami w przeciwdziałaniu temu zjawisku są budowanie poczucia kontroli, nauka optymizmu oraz realistyczne podejście do trudności i niepowodzeń.

Bibliografia: 1. Grzelak, J. (2006). „Psychologia wielkiej zmiany”, Warszawa: Wydawnictwo Naukowe Scholar. 2. Seligman, M. (1993). „Wyuczona bezradność”, Warszawa: PWN. 3. Seligman, M. (2002). „Optymizmu można się nauczyć”, Poznań: Media Rodzina.