Ireneusz z Lyonu o autorze Trzeciej Ewangelii: Czy uznawał autorstwo św. Łukasza?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 30.01.2026 o 10:45

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 28.01.2026 o 9:22

Ireneusz z Lyonu, jeden z czołowych Ojców Kościoła II wieku, odegrał kluczową rolę w kształtowaniu wczesnochrześcijańskiej teologii i kanonu Nowego Testamentu. W swojej słynnej pracy "Adversus haereses" (Przeciw herezjom), napisał o licznych zagadnieniach teologicznych i eklezjologicznych, a także poruszył temat autorstwa ksiąg Nowego Testamentu. Szczególną uwagę poświęcił Ewangelii według św. Łukasza, której autorstwo przypisał właśnie Łukaszowi. Zdaniem Ireneusza, był on współpracownikiem Apostoła Pawła. Temat ten przeanalizujemy, bazując na dziełach Ireneusza oraz na kontekście historycznym i teologicznym II wieku.

W "Adversus haereses", Ireneusz jednoznacznie przypisuje autorstwo Trzeciej Ewangelii św. Łukaszowi, nazywając go "umiłowanym lekarzem" (Kol 4,14), towarzyszem Apostoła Pawła podczas jego podróży misyjnych. Ireneusz pisze: "Łukasz, uczeń i towarzysz Pawła, spisał w swojej księdze Ewangelię, którą głosił ten Apostoł" (Adversus haereses, III.1.1). Wydaje się, że Ireneusz przede wszystkim opiera swoją opinię na tradycji apostolskiej, która była przekazywana ustnie w Kościele wczesnochrześcijańskim.

Tradycja ta wskazywała na Łukasza jako na jednego z bardziej zaufanych współpracowników Pawła. Ireneusz, a także inni wczesnochrześcijańscy pisarze, nawiązywali do bliskiego związku Łukasza z Pawłem, co mogło być traktowane jako świadectwo jego kompetencji i autentyczności. Co więcej, Ireneusz nie był osamotniony w swoim przekonaniu; inne wczesnochrześcijańskie źródła, takie jak "Prolog Antymarchyjski" oraz "Muratori Fragment" (kanon Muratoriego), również wymieniały Łukasza jako autora Trzeciej Ewangelii i Dziejów Apostolskich.

Jednym z kluczowych argumentów Ireneusza była zgodność teologiczna i narracyjna między Ewangelią Łukasza a naukami Pawła. Ireneusz zauważa, że relacje zawarte w Dziejach Apostolskich często pokrywają się z relacjami w listach Pawła, co sugeruje, że ich autor naprawdę znał Apostoła osobiście i wiernie przekazywał jego nauki. Przykładem może być chociażby relacja o ustanowieniu Eucharystii (Łk 22,19-20), która jest wyraźnie zgodna z opisem w 1 Kor 11,23-25.

Literatura przedmiotu dostarcza wielu dowodów na to, że Ireneusz wpływał na kształtowanie kanonu Nowego Testamentu. Jego identyfikacja autorstwa Ewangelii była najprawdopodobniej uwarunkowana koniecznością obrony ortodoksji Kościoła wobec herezji gnostyckich, które kwestionowały autorytet i kanoniczność niektórych ksiąg Nowego Testamentu. Wierność autorytatywnej tradycji apostolskiej była w tym kontekście kluczowa.

Dalej, Ireneusz dokonał dogłębnej analizy teologicznej treści Ewangelii Łukasza, wyłaniając elementy, które były cenne do walki z herezją. Jednym z kluczowych aspektów była teologia Wcielenia oraz pełne człowieczeństwo i boskość Jezusa Chrystusa. Podkreślał, że Ewangelia Łukasza, podobnie jak pozostałe trzy Ewangelie synoptyczne, jest zgodna w kluczowych punktach teologicznych, co miało duże znaczenie dla stabilności doktrynalnej Kościoła.

Za kolejny dowód na prawość teologii przedstawionej w Ewangelii Łukasza można uznać zgodność z innymi źródłami Nowego Testamentu, które były już powszechnie uznawane za autentyczne. Ireneusz w swych polemikach wielokrotnie odwoływał się do listów Pawła, apostoła, który cieszył się dużym autorytetem we wczesnym Kościele. Ewangelia Łukasza, zgodna z naukami Pawła, przez to zyskała dodatkowe potwierdzenie swojej autentyczności w oczach Ireneusza i jego współczesnych.

Wnioskując, Ireneusz z Lyonu zdecydowanie uznawał autorstwo św. Łukasza Trzeciej Ewangelii na podstawie zarówno silnej tradycji apostolskiej, jak i zgodności teologicznej z naukami św. Pawła. Jego świadectwo, poparte analizą teologiczną i literacką, miało istotny wpływ na kształtowanie się kanonu Nowego Testamentu i tym samym na rozwój wczesnochrześcijańskiej teologii. Można uznać, że za jego czasów kwestia autorstwa Ewangelii Łukasza była praktycznie rozstrzygnięta, co w dużym stopniu kształtowało receptywność tego tekstu w Kościele przez następne wieki. Dzieła takie jak "Adversus haereses" nie tylko broniły ortodoksji, ale także niezmiernie przyczyniły się do umocnienia autorytetu najważniejszych tekstów chrześcijańskich.