Obraz Sarmatów w literaturze polskiej epoki baroku

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 23.05.2024 o 20:58

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 23.05.2024 o 20:40

Epoka baroku w Polsce obfitowała w liczne transformacje społeczne, kulturowe i polityczne. Jednym z najbardziej wyrazistych i charakterystycznych elementów tamtych czasów było pojęcie sarmatyzmu, które pełniło kluczową rolę w kształtowaniu tożsamości polskiej szlachty. Termin „Sarmaci” wywodzi się od starożytnego ludu irańskiego, który zamieszkiwał dorzecze Wołgi. Polscy szlachcice XV i XVI wieku zaczęli utożsamiać się z tymi starożytnymi wojownikami, co dało początek legendzie o ich pochodzeniu i pojęciu sarmatyzmu jako dominanty obyczajowej, religijnej i politycznej. Poczucie wyjątkowej roli, jaką miała pełnić polska szlachta jako „przedmurze chrześcijaństwa,” podkreślało narodową dumę i świadomość narodową, która przez pewien czas miała pozytywne konotacje.

Jednak wraz z upływem czasu, sarmatyzm zaczął nabierać także negatywnych cech, takich jak zacofanie, skłonność do przesądów, anarchia czy prywata. Literatura ziemiańska epoki baroku stanowiła doskonałe medium do obserwacji i krytyki tych zjawisk. Dwa główne nurty literatury polskiej tego okresu - nurt dworski i ziemiański - wyraźnie różniły się tematycznie i stylistycznie. Nurt ziemiański, reprezentowany między innymi przez Wacława Potockiego i Jana Chryzostoma Paska, skupił się na analizie sarmackiej tożsamości i obyczajowości.

Jan Chryzostom Pasek, żyjący w latach 1636-1701, był typowym przedstawicielem szlachty ziemiańskiej. Jego „Pamiętniki” są jednym z najważniejszych źródeł dokumentujących życie polskiego szlachcica tamtych czasów. Pasek, będąc żołnierzem służącym pod Stefanem Czarnieckim, uczestniczył w wojnach ze Szwedami, na Węgrzech i w Danii. Po zakończeniu służby wojskowej osiadł na wsi pod Krakowem. „Pamiętniki” Paska są podzielone na dwie części.

W pierwszej części Pasek jawi się jako typowy żołnierz, zawadiaka dbający głównie o własne interesy. Częste bójki i pijatyki, których opisuje, świadczą o ogólnej postawie szlachty, gdzie brutalne zachowania i brak kar za nie były na porządku dziennym. Druga część „Pamiętników” poświęcona jest życiu ziemiańskim. Pasek opisuje tutaj szlacheckie zwyczaje, przesądy, ulubione rozrywki, takie jak uroczyste przemówienia, biesiady i przepych. Autor podkreśla również brak zainteresowania wiedzą i jej zdobywaniem, co wpisuje się w krytykę sarmatyzmu jako zacofanego i nieedukacyjnego.

Równocześnie, Wacław Potocki, mieszkaniec wsi na Podkarpaciu i wyznawca arianizmu (później zmuszony do nawrócenia na katolicyzm), działał jako poeta ziemiański i krytyk społeczny. Jego najważniejsze utwory, takie jak „Pospolite ruszenie”, „Zbytki polskie”, „Nierządem Polska stoi”, czy „Wojna Chocimska”, stanowiły ostrą krytykę sarmackich obyczajów.

W „Pospolitym ruszeniu” Potocki krytykuje stosunek szlachty do obowiązku służby wojskowej, ukazując obraz obozu wojennego pełnego rozleniwienia i braku dyscypliny. „Zbytki polskie” zajmują się tematem egoizmu i prywaty szlachty, której głównym zainteresowaniem jest własny majątek, z całkowitym pominięciem obowiązku obrony ojczyzny. Utwór ten działa jako przestroga przed konsekwencjami nieokiełznanej pogoni za bogactwem. „Nierządem Polska stoi” to z kolei krytyka niesprawiedliwości, anarchii i licznych konfliktów wewnętrznych, które zagrażają stabilności kraju. Potocki obwinia szlachtę za pieniactwo, warcholstwo, prywatę i zmieniające się prawo, co prowadzi do dezorganizacji i chaosu państwowego systemu.

„Wojna Chocimska” jest epickim poematem opisującym bitwę pod Chocimiem z 1621 roku, która stała się podręcznikiem patriotyzmu dla współczesnej szlachty. Potocki dokonał szczegółowej analizy przygotowań i przebiegu bitwy, opierając się na dokumentach historycznych. Utwór ten, jako klasyczny epos rycerski, zaczyna się inwokacją do Boga i sławi męstwo oraz dzielność polskich wojowników.

Twórczość Wacława Potockiego pełniła nieocenioną rolę w literaturze polskiej baroku. Jako sumienie narodowe, krytyk społeczny i moralizator, Potocki wyrażał głos przeciwko negatywnym cechom społeczności szlacheckiej, których sam był świadkiem. Jego utwory służyły jako przestroga i apel o odnowienie moralne, wskazując na destrukcyjne skutki zaniedbań i nadużyć ze strony szlachty.

Analizując obraz Sarmatów w literaturze polskiej epoki baroku, zauważamy ewolucję od legendarnych bohaterów do krytycznie ocenianej grupy społecznej. Dzieła Jana Chryzostoma Paska i Wacława Potockiego dokumentują przemiany społeczne i moralne epoki baroku, ukazując zarówno pozytywne, jak i negatywne aspekty sarmatyzmu. Współczesna literatura barokowa jest nieocenionym źródłem wiedzy na temat polskiego sarmatyzmu, pokazując ciągłość pewnych postaw i wartości w społeczeństwie szlacheckim, które wciąż mają wpływ na dzisiejsze studia nad tą unikalną epoką.