Dwa nurty literatury barokowej – poezja metafizyczna i poezja dworska

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 6.07.2024 o 12:02

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 6.07.2024 o 11:45

Epoka baroku była okresem pełnym kontrastów, przemian oraz bogactwa form i treści zarówno w sztuce, jak i literaturze. Była to epoka, w której tradycje renesansu zostały skonfrontowane z nowymi wartościami i myślami, zwłaszcza w kontekście religijnym, społeczno-politycznym oraz estetycznym. Barokowa poezja, będąc jednym z głównych przejawów literackich tego okresu, charakteryzowała się różnorodnością tematów, głębokimi refleksjami filozoficznymi i teologicznymi oraz fascynacją zarówno wartościami wyższymi jak i światowymi rozkoszami.

Podział poezji barokowej na dwie główne kategorie, czyli poezję metafizyczną i poezję dworską, został szczególnie trafnie przedstawiony przez Czesława Hernasa. Te nurty powstawały w odpowiedzi na kryzys renesansowych wartości, który na przełomie XVI i XVII wieku prowadził do nowych poszukiwań zarówno w sferze duchowej, jak i estetycznej. Początek baroku wiązał się z wczesnobarokową ewolucją w Europie, kiedy to zarówno literatura, jak i sztuka odzwierciedlały tumult i niepewność czasu, w którym miały miejsce istotne przemiany społeczne, polityczne i religijne.

Poezja metafizyczna baroku to nurt skupiony na kontemplacji nad życiem, śmiercią, wiarą oraz walką z pokusami. Charakteryzowała się głębokim zanurzeniem w tematyce religijnej i filozoficznej, czego wyrazem były bogate, skomplikowane środki stylistyczne mające na celu oddanie złożoności myśli i uczuć. W Polsce jednym z najważniejszych przedstawicieli tego nurtu był Mikołaj Sęp Szarzyński. Jego poezja, pełna intensywności i dramatyzmu, w wyjątkowy sposób oddaje dylematy duchowe człowieka baroku.

W jednym z najbardziej znanych utworów Sępa Szarzyńskiego, "Sonet IV 'O wojnie naszej, którą wiedziemy z szatanem, światem i ciałem'", tematem przewodnim jest walka dobra ze złem. Poeta zestawia przeciwności, ukazując duchową bitwę, której stawką jest zbawienie. W utworze można dostrzec dynamikę i dramatyczne napięcie, które potęguje użycie takich środków stylistycznych jak kontrasty, dynamika języka i złożona składnia, m.in. w wersach "świata łakome marności", "wątły, niebaczny, rozdwojony w sobie". Innym ważnym utworem tego poety jest "Sonet V 'O nietrwałej miłości rzeczy świata tego'", w którym wyraźnie widoczna jest refleksja nad przemijaniem i nietrwałością ziemskich przyjemności. Poeta wskazuje, że jedynie miłość do Boga, a nie ziemskie rozkosze, jest trwałą wartością.

Daniel Naborowski, kolejny wybitny poeta metafizyczny, wnosił do literatury barokowej refleksje nad przemijaniem życia i marnościami tego świata. W utworze "Krótkość żywota" Naborowski ukazuje znikomość ludzkiego życia, podkreślając ulotność czasu i nieuchwytność chwili. Jego filozoficzna refleksja nad czasem skłania do zastanowienia się nad kruchością egzystencji. Podobne motywy odnajdujemy również w wierszu "Marność", gdzie poeta kontempluje nad marnością rzeczy ziemskich i nawołuje do prowadzenia cnotliwego życia w harmonii z Bogiem, a także w "Do Anny", gdzie miłość ukazana jest jako wartość nieprzemijająca i kontrastuje z przemijalnością ziemskich rzeczy.

Drugim nurtem literatury barokowej jest poezja dworska, której głównym celem była celebracja miłości, życia dworskiego i wykorzystanie konceptów literackich. Poezja ta była pełna elegancji, lekkości, a często również humoru i ironii. Znalazła swoje korzenie w marinizmie i gongoryzmie, prądach literackich wywodzących się odpowiednio z Włoch i Hiszpanii, które charakteryzowały się wyrafinowanymi konceptami i skomplikowanymi środkami stylistycznymi.

Jednym z czołowych przedstawicieli poezji dworskiej w Polsce był Jan Andrzej Morsztyn. Jego utwory cechują się kunsztowną formą i lekkością stylu, a jednocześnie esencją barokowej gry między powagą a żartem. W wierszu "Do trupa" Morsztyn przedstawia ironiczne porównanie między zakochanym a trupem, co jest przykładem typowej dla poezji dnajdującej się stylizacji i konceptualnej gry. Poeta używa tutaj kunsztu formy, aby podkreślić analogiczność miłości i śmierci, co w efekcie prowadzi do zabawnej, choć refleksyjnej pointy.

Podobnie w utworze "Niestatek" Morsztyn ukazuje zmienność uczuć kobiety, posługując się konceptualnym pomysłem paradoksów jako środka stylistycznego. Pointa tego wiersza, będąca zestawieniem niemożliwych sytuacji (wiatr w worku, słońce w kieszeni), podkreśla ironiczne podejście do tematu zmienności i kapryśności uczuć. W wierszu "Do panny" autor wykorzystuje twardość serca ukochanej kobiety jako temat przewodni, zaskakując czytelnika porównaniami do diamentu, skały oraz żelaza. Natomiast w "Cudach miłości" Morsztyn ukazuje kontrast między płaczem a ogniem jako metaforycznym przedstawieniem miłosnych uczuć, używając antynomii i bogatej metaforyki, aby osiągnąć wyjątkowy efekt literacki.

Podsumowując, poezja metafizyczna i dworska to dwa główne nurty literatury barokowej, które wyraźnie różnią się pod względem treści, stylu i funkcji. Poezja metafizyczna skupia się na refleksjach nad wartościami duchowymi, przemijaniem i walką dobra ze złem, podczas gdy poezja dworska celebruje życie codzienne, miłość i estetyczną formę wyrażoną poprzez koncepty literackie.

Podział ten, zarysowany przez Czesława Hernasa, podkreśla kontrast między duchowością a światowymi rozkoszami, które współistniały i wzajemnie się przenikały w epoce barokowej. Oba nurty poezji barokowej, mimo swoich różnic, oddają fundamentalne dylematy i wartości ludzkiego bytu, takie jak przemijanie, miłość, walka dobra ze złem oraz dążenie do duchowego spełnienia. W ten sposób literatura barokowa, mimo swojej różnorodności, stanowi jednolitą całość, skupiającą się na istotnych aspektach ludzkiego doświadczenia i poszukiwaniu sensu życia.