Wpływ założeń programowych epoki na sposób kreowania świata przedstawionego w utworze literackim na przykładzie „Lalki” Bolesława Prusa oraz wybranych dzieł z różnych epok

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 12.01.2026 o 12:51

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 26.05.2024 o 14:46

Literatura jest zawsze odzwierciedleniem epoki, w której powstaje. Wartości, idee, a także dominujące nastroje społeczne i polityczne znajdują swoje manifestacje w utworach literackich, które w ten sposób stają się nie tylko świadectwami czasu, ale również narzędziami krytyki i analizy społecznej. Aby zrozumieć w pełni, jak założenia programowe epoki wpływają na sposób kreowania świata przedstawionego w utworze literackim, przeprowadzę szczegółową analizę trzech wybranych dzieł: "Lalki" Bolesława Prusa, "Dziadów" Adama Mickiewicza oraz "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza.

"Lalka" Bolesława Prusa jest jednym z najważniejszych dzieł polskiego pozytywizmu. Prus jako przedstawiciel tej epoki skupia się na realistycznym przedstawieniu społeczeństwa, uwypuklając jego problemy i dążąc do ich rozwiązania. Świat przedstawiony w "Lalce" jest złożony i realistyczny, a mikrokosmos warszawski ukazuje różnorodne warstwy społeczne - od arystokracji, przez mieszczaństwo, po warstwy robotnicze. Dzięki zastosowaniu technik realistycznych, takich jak szczegółowe opisy, dialogi czy dbałość o wiarygodność psychologiczną postaci, Prus tworzy świat, który jest równie rzeczywisty co niesprawiedliwy.

Głównym bohaterem powieści jest Stanisław Wokulski, którego losy stanowią pretekst do ukazania problemów społecznych epoki. Pozytywizm kładł nacisk na naukę, pracę i postęp, co znajduje odzwierciedlenie w dążeniach Wokulskiego do poprawy swojej sytuacji materialnej oraz aspiracjach społecznych. Jego zmagania są jednak konsekwentnie krzyżowane przez społeczne uprzedzenia i struktury klasowe, co krytykuje idealistyczne założenia epoki o możliwości równości i sprawiedliwości społecznej.

W zupełnie innej rzeczywistości znajdują się "Dziady" Adama Mickiewicza, które są kwintesencją romantyzmu. Romantyczne założenia tej epoki, takie jak nastroje mesjanizmu, indywidualizm, mistycyzm i konflikt wewnętrzny, silnie wpłynęły na kreowanie świata przedstawionego w dziele Mickiewicza. W "Dziadach" świat jest pełen tajemniczych, nadprzyrodzonych wydarzeń i symboliki, co jest typowe dla romantycznego wyobrażenia rzeczywistości. W części III "Dziadów" bohater Konrad staje się symbolem walki o wolność, mesjasza, który pragnie zbawić swój naród. Jego słynna Wielka Improwizacja jest wyrazem romantycznego buntu oraz indywidualistycznego podejścia jednostki do historii i przeznaczenia.

Konflikt między światem materialnym a duchowym, a także głębokie uczuciowe przeżycia bohaterów, są kluczowe dla romantyzmu i wpływają na sposób przedstawienia fabuły i bohaterów. Emocjonalność, namiętności i skrajne stany duchowe w "Dziadach" są właśnie rezultatem romantycznego postrzegania człowieka jako istoty rozdartej między sacrum a profanum.

Przechodząc do XX wieku, "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza, stanowi przykład literatury modernizmu, a precyzyjniej - awangardowego podejścia do literatury, które kwestionuje tradycyjne normy i formy. Gombrowicz, na przekór konwencjom, przedstawia świat jako chaotyczny, absurdalny i pełen groteski. W "Ferdydurce" głównym motywem jest krytyka norm społecznych, systemu edukacji i presji społecznej, co jest wynikiem modernistycznej refleksji nad tożsamością i autentycznością jednostki.

Postać Józia, który zmagając się z własnym "upupieniem" przez społeczeństwo, jest doskonałym przykładem bohatera kreowanego w duchu modernizmu, gdzie centralne miejsce zajmuje kryzys tożsamości i bunt przeciw narzucanym formom. Gombrowicz, pokazując świat jako pozbawiony logicznego porządku, wpisuje się w modernistyczną tendencję do dekonstruowania rzeczywistości i podważania zdroworozsądkowych prawd.

Wszystkie trzy przywołane utwory - "Lalka", "Dziady" i "Ferdydurke" - są przykładami literatury, w której założenia programowe epoki kształtują sposób kreowania świata przedstawionego. Zarówno realistyczne podejście pozytywizmu, jak i transcendentalna perspektywa romantyzmu, a także awangardowe dekonstrukcje modernizmu, wpływają na postaci, fabułę i formę tych dzieł. Dzięki temu literatura staje się nie tylko odbiciem swoich czasów, ale również narzędziem ich krytycznej analizy i reinterpretacji.