„Makbet” Szekspira na tle założeń tragedii antycznej

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 30.05.2024 o 6:46

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 30.05.2024 o 6:42

William Szekspir, będący jednym z najważniejszych twórców literatury angielskiej, w swoich dziełach wielokrotnie odnosił się do klasycznych form literackich. Jednym z jego najbardziej znanych dramatów jest „Makbet”, który – choć sam w sobie stanowi arcydzieło – odbiega od klasycznych założeń tragedii sformułowanych przez Arystotelesa w „Poetyce”. W niniejszym wypracowaniu postaram się przedstawić, w jaki sposób „Makbet” nawiązuje do antycznych wzorców, a jednocześnie w jakim stopniu od nich odbiega.

Tragedia, jak zdefiniował Arystoteles w „Poetyce”, jest najwyższą formą dramatu. Podkreślał on, że kluczowymi zasadami tragedii są zasady decorum, trójjedności, mimesis oraz pojęcie tragizmu. Przykładem dramatu spełniającego te założenia jest „Antygona” Sofoklesa. Arystoteles opisał tragedię jako naśladowanie rzeczywistości (mimesis), skupienie na ważnych wydarzeniach dotyczących wielkich ludzi (zasada decorum), jednorodność akcji, czasu i miejsca (zasada trójjedności) oraz przedstawienie ludzkiego losu jako wynikającego z nieuchronnego fatum (tragizm).

Zasada decorum w tragedii antycznej to między innymi wyniosły język i temat, często związany z królewskimi rodami oraz bogami. W „Antygonie” stykamy się z bohaterami wywodzącymi się z królewskiego rodu Teb. Całość trzyma rygorystycznie jednorodny styl wypowiedzi, od początku do końca roztaczając atmosferę powagi i wzniosłości. Sceny humorystyczne czy elementy groteskowe są tu nieobecne, aby nie burzyć harmonii dramatu.

Inną kluczową zasadą była zasada trójjedności. W epoce antycznej jeden dramat miał obejmować jedno miejsce, jeden czas (najczęściej jeden dzień) i jedną akcję, czyli wątek wiodący. Jednym z przykładów rygorystycznego stosowania tej zasady jest właśnie „Antygona” Sofoklesa. Akcja dzieje się w jednym miejscu – przed pałacem królewskim, czas obejmuje jeden dzień, a akcja skupia się na konflikcie prawa ludzkiego z boskim, skupionym wokół losów Antygony i jej decyzji o pochówku brata.

Przechodząc do „Makbeta”, wyraźnie zauważamy zerwanie z tymi zasadami. Szekspir rozprasza zasadę trójjedności. Akcja „Makbeta” rozgrywa się w różnych lokalizacjach – od pól bitewnych po wnętrza zamków. Czas trwania wydarzeń jest rozciągnięty na długi okres, od momentu spotkania przez Makbeta trzech wiedźm po jego ostateczną klęskę jako tyrana Szkocji. Wątek główny – walka Makbeta o władzę – jest jednak rozwinięty o liczne wątki poboczne, takie jak losy Banquo czy ucieczka Malcolma.

„Makbet” odchodzi również od zasady decorum, wprowadzając zróżnicowanie stylów wypowiedzi i mieszając wyniosłe monologi z bardziej przyziemnymi dialogami. Co więcej, Szekspir wprowadza sceny komediowe, co w tradycyjnej tragedii antycznej byłoby nie do pomyślenia. Tę funkcję pełni choćby scena z odźwiernym, próbująca rozładować napięcie po dramatycznych wydarzeniach związanych z zamordowaniem króla.

Kolejnym elementem odmiennym od tragedii antycznej są sceny zbiorowe oraz batalistyczne, wprowadzone szeroko przez Szekspira w „Makbecie”. W kontraście do ograniczenia liczby aktorów na scenie w dramacie antycznym (nie więcej niż trzech), u Szekspira mamy liczne postacie jednocześnie występujące na scenie. Zamiast choru dodającego wypowiadane didaskalia, w „Makbecie” występują dynamiczne sceny bitew i starć.

Elementy fantastyczne to jeszcze jeden znak rozpoznawczy „Makbeta”. Wiedźmy, upiory oraz duchy znacząco odbiegają od realizmu preferowanego przez Arystotelesa. Elementy te mają ogromny wpływ na akcję i psychikę bohaterów, przy czym wiedźmy przewidujące przyszłość odgrywają kluczową rolę w zachęceniu Makbeta do zbrodniczych działań.

Pojęcie tragizmu w „Makbecie” również różni się od antycznego. W klasycznej tragedii los bohatera jest z góry przesądzony przez fatum. Bohater, niezależnie od swoich działań, dąży do nieuniknionej katastrofy. Przykładem jest Antygona, która podjąwszy się pochówku brata, jest skazana na śmierć z powodu konfliktu boskiego i ziemskiego prawa. W przypadku Szekspira, to decyzje i działania postaci, a nie przeznaczenie, kształtują losy bohaterów. Makbet sam wybiera zbrodniczą ścieżkę z powodu ambicji i żądzy władzy, i choć z pomocą nadprzyrodzonych sił, jego klęska wynika głównie z jego własnych wyborów.

Makbet, jako bohater tragiczny, różni się także w sposobie przedstawienia jego upadku. Jego tragizm polega na wewnętrznych rozterkach, zbrodni, która pogrąża go coraz głębiej, oraz nieuchronnym moralnym upadku. Żądza władzy i strach przed utratą osiągniętego statusu doprowadzają nie tylko do zbrodni, ale i do stopniowego obłędu.

Porównując konflikt tragiczny w tragedii antycznej i w „Makbecie”, warto zwrócić uwagę na różnicę w intencji bohaterów. W Sofoklesowej tragedii, bohaterowie działają głównie pod wpływem fatum i boskiej woli, natomiast u Szekspira to ich decyzje, ambicje i psychologiczne motywacje kierują ich działaniami i prowadzą do tragicznego finału.

Szekspir wprowadza w swoich dramatach rewolucyjne podejście do tragizmu, nadając bohaterom większą swobodę wyboru i rozwijając ich wewnętrzne dylematy. Zamiast ślepego losu, to wewnętrzne konflikty bohaterów, ich ambicje, lęki i psychologiczne napięcia prowadzą do nieuchronnej katastrofy. To nowe spojrzenie wywarło ogromny wpływ na rozwój nowożytnego dramatu, który do dziś czerpie z innowacji wprowadzonych przez Szekspira.

Podsumowując, „Makbet” Szekspira, mimo że zerwał z wieloma założeniami antycznej tragedii, wprowadził nowe możliwości do gatunku, które wpłynęły na literaturę na wieki. Zerwanie z zasadą trójjedności, wprowadzenie elementów fantastycznych, oraz skupienie się na wewnętrznych motywacjach bohaterów, uczyniło z „Makbeta” arcydzieło dramatyczne pełne psychologicznej głębi i nieprzemijalnego tragizmu.