Wizerunek Sarmaty ukazany na podstawie twórczości Wacława Potockiego i Jana Chryzostoma Paska

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 30.05.2024 o 13:57

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 30.05.2024 o 13:48

Sarmatyzm to pojęcie złożone, które obejmuje obyczajowość i kulturę Rzeczpospolitej od końca XVI wieku do ostatniego rozbioru. Początkowo termin ten miał pozytywne konotacje, charakteryzując się rycerskością, szlachetnością i odwagą. Sarmata jawił się jako tolerancyjny obrońca wiary, a Polska była przedstawiana jako "przedmurze chrześcijaństwa". Z biegiem czasu jednak wartości te uległy degradacji, a sarmatyzm zaczął być kojarzony z warcholstwem, pijaństwem, pieniactwem, prywatą, pychą, życiem ponad stan oraz okrucieństwem wobec chłopów. Nie bez powodu uważa się te cechy za jedne z przyczyn upadku I Rzeczpospolitej — jej szlachta dbała głównie o własne interesy i przywileje, zatracając przy tym idee patriotyzmu.

Szlachta postrzegała siebie jako spadkobierców mitycznych Sarmatów, co utwierdzało ich w przekonaniu o własnej wyjątkowości. Szlachcic-Sarmata był wielbicielem tradycji rodzinnych, zagorzałym patriotą oraz antycudzoziemcem. Wizerunek Sarmaty możemy odnaleźć w literaturze barokowej, a zwłaszcza w twórczości Jana Chryzostoma Paska i Wacława Potockiego, którzy na różne sposoby przedstawiali ten obraz.

Jan Chryzostom Pasek, jeden z głównych przedstawicieli nurtu sarmacko-szlacheckiego, najbardziej znany jest ze swoich "Pamiętników" napisanych około 1690 roku. Dzieło to składa się z dwóch części: wojennych przygód Paska oraz jego życia ziemiańskiego. "Pamiętniki" są niezwykle cenne zarówno jako źródło historyczne, jak i obyczajowe, ukazując codzienne życie i mentalność polskiej szlachty tamtej epoki.

Pierwsza część "Pamiętników" opisuje wojenne przygody Paska, między innymi bitwy z Szwedami, wyprawy do Danii oraz Polski, a także rokosz Lubomirskiego i odsiecz Wiednia. Pasek jawi się tutaj jako żołnierz interesowny, który walczy głównie dla łupów, co pokazuje jego pragmatyczne nastawienie do życia. W jednym z fragmentów opisuje udział we Mszy świętej z nieumytymi rękami po dokonanych zbrodniach, co wskazuje na pewną hipokryzję i dualizm w jego postawie wobec religii. Postać Paska to jednak typowy Sarmata: uczestnik uczt, zawadiaka, czasem uciekający z pola walki. Przykładem jego awanturniczego charakteru jest pojedynek z Nurzyńskim.

Druga część "Pamiętników" skupia się na życiu ziemiańskim. Pasek opisuje swoje dążenia do zdobycia serca kandydatki na żonę oraz codzienne obyczaje szlachty, niekiedy złe traktowanie chłopów. Widać tu typowe dla Sarmatów cechy, jak pijaństwo, zabawy czy pojedynki. Język "Pamiętników" jest żywy i potoczny, czasem rozwlekły, co nawiązuje do tradycji gawędy szlacheckiej.

Inny wizerunek Sarmaty znajdziemy w twórczości Wacława Potockiego, który był przedstawicielem nurtu ziemiańskiego i tworzył literaturę w dworkach szlacheckich. Potocki był autorem wielu utworów o charakterze moralizatorskim i społecznym, w których starał się pełnić rolę sumienia narodowego.

W utworze "Nierządem Polska stoi" Potocki maluje obraz sytuacji w Polsce, pełnej bałaganu prawnego i troski o losy ojczyzny. W "Naturze wszystkim jednakiej" pisze o równości ludzi, krytykując niesprawiedliwość społeczną. Potocki, w przeciwieństwie do wielu swoich współczesnych, miał ciepły stosunek do chłopów i współczuł im w ich niedoli. W utworze "Wolne kozy od pługu" krytykuje konsumpcyjne życie szlachty, akcentując nadchodzący dzień sądu ostatecznego.

Krytyka szlachty w twórczości Potockiego jest wyraźna. W utworze "Czuj! Stary pies szczeka" szlachta przedstawiona jest jako wewnętrzny wróg ojczyzny, przez swe beztroskie i egoistyczne życie stanowiący zagrożenie dla państwa. Metafora psa ostrzegającego przed niebezpieczeństwem dobrze oddaje powagę sytuacji, na którą wskazuje autor.

Potocki także w swoich utworach patriotycznych analizuje różnorodne postulaty. W "Nierządem Polska stoi" uwypukla bałagan prawny i ucisk biedniejszej szlachty. W "Pospolitym ruszeniu" podkreśla beztroskę szlachty i potrzebę dyscypliny. "Transakcja wojny chocimskiej" przypomina o heroicznych bitwach, zakorzeniając myśl patriotyczną w mowie postaci, a w "Zbytkach polskich" krytykuje przepych i egoizm szlachty.

Problematyka religijna również odgrywa ważną rolę w twórczości Potockiego, który potępia nietolerancję religijną. Osobiste doświadczenia, związane ze zmianą wyznania, skłaniają go do krytyki podziałów wyznaniowych, co wynika z jego własnych przeżyć.

Wnioski płynące z analizy twórczości Paska i Potockiego wskazują na kontrast między pozytywnym a negatywnym wizerunkiem sarmatyzmu. Ewolucja wartości i postaw Sarmaty, jaką ukazali obaj autorzy, miała wydatny wpływ na upadek I Rzeczpospolitej. Twórczość Paska i Potockiego stanowi cenny przekaz historyczny i moralizatorski. Za pośrednictwem swoich dzieł autorzy ukazują zarówno chwałę, jak i upadek szlacheckiego stanu, co stanowi ważną lekcję dla współczesnego społeczeństwa. Kultywowanie tradycji i krytyka społeczna mogą zapobiec powtarzaniu błędów przeszłości, co jest jedną z nauk płynących z ich twórczości.