Dwa oblicza sarmatyzmu. Wacław Potocki – obraz pozytywny i Jan Chryzostom Pasek obraz negatywny

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 24.07.2024 o 11:33

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 23.07.2024 o 18:38

Sarmatyzm, jako termin, odnosi się do kultury, ideologii i stylu życia szlachty polskiej w XVII wieku. Jest to zjawisko złożone, pełne kontrastów i sprzeczności, co doskonale odzwierciedlają dwie postaci tego okresu: Wacław Potocki i Jan Chryzostom Pasek. W ich twórczości znajdujemy dwa różne oblicza sarmatyzmu – Potocki przedstawia jego pozytywne aspekty, kładąc nacisk na patriotyzm i moralność, podczas gdy Pasek uwydatnia jego wady, takie jak pijaństwo, zabobonność i prywata. Celem tego wypracowania jest szczegółowa analiza tych dwóch odmiennych wizji sarmatyzmu.

W XVII wieku sarmatyzm stał się niemalże religią dla polskiej szlachty. Wierzono, że wywodzą się od starożytnych Sarmatów, co dawało im poczucie wyjątkowości i wyższości. Styl życia, kultura, obyczaje, a nawet moda były podporządkowane tej idei. Był to czas nieustannych konfliktów wojennych i politycznych, które doprowadziły do upadku Rzeczypospolitej jako państwa wielokulturowego i tolerancyjnego. Istnienie nurtu ziemiańskiego i innych odłamów literackich świadczy o złożoności ówczesnej literatury i kultury. W tym kontekście twórczość Potockiego i Paska stanowi doskonały przykład różnorodności postaw i wizji sarmatyzmu.

Wacław Potocki był postacią kluczową dla nurtu sarmackiego w literaturze polskiej. Był on nie tylko poetą, ale i ziemianinem, co nadawało jego twórczości autentyczności. Jego życie wypełnione było troską o dobro ojczyzny, czego wyrazem były jego dzieła. Potocki nie bał się krytykować swoich rówieśników za ich próżność, egoizm i brak zaangażowania w sprawy publiczne. Jego utwory były pełne refleksji nad kondycją moralną szlachty i państwa.

W utworze "Zbytki polskie" Potocki krytykuje egoizm szlachty. Używa ostrych słów, aby wyrazić swoje niezadowolenie: "O tym szlachta, panowie, o tym myślą księża, choć się co rok w granicach swych ojczyzna zwęża...". Potocki zwraca uwagę na prywatyzację życia publicznego i zaniedbywanie obowiązków wobec ojczyzny. Jest to przestroga, aby podzielić się bogactwem i zaangażować w odbudowę państwa.

W utworze "Czuj! Stary pies szczeka" Potocki nawołuje do patriotycznej refleksji. Używając słów: "Porwij się biały orle! Radź o sobie Lachu!" poeta stara się obudzić swoich rodaków z letargu. Wzywa do działania i zaangażowania się w sprawy publiczne. Jest to apel do szlachty, aby przemyślała swoje postawy i działania w kontekście dobra wspólnego.

"Transakcja Wojny chocimskiej" to epickie dzieło Potockiego opisujące wojnę z Turkami w 1621 roku. Bohaterowie utworu wykazują się ogromnym patriotyzmem i heroizmem. Potocki wplata w to osobiste refleksje na temat obrony ojczyzny, co pokazuje jego głębokie zaangażowanie w sprawy narodowe. Utwór ten ukazuje pozytywne cechy sarmatyzmu, takie jak odwaga, lojalność i miłość do ojczyzny.

Z kolei "Ogród fraszek" to zbiór wierszy, w którym Potocki krytykuje beztroską postawę szlachty. W utworze "Pospolite ruszenie" poeta wzywa do wprowadzenia dyscypliny i odpowiedzialności. Jego słowa trafiają prosto w sedno problemów ówczesnej Polski: brak zaangażowania, lenistwo i prywata.

Tematyka twórczości Potockiego dotyczy przyczyn upadku Rzeczypospolitej. Jego krytyka jest ostra i bezkompromisowa, a refleksje nad stanem państwa pesymistyczne. Mimo to, Potocki wierzy w możliwość odrodzenia i naprawy, co jest wyrazem jego miłości do ojczyzny.

Jan Chryzostom Pasek, w przeciwieństwie do Potockiego, ukazuje negatywne aspekty sarmatyzmu w swoich "Pamiętnikach". Urodzony w zamożnej rodzinie szlacheckiej, Pasek był typowym przedstawicielem szlachty sarmackiej. Jego życie było pełne przygód wojennych i towarzyskich, co znalazło odzwierciedlenie w jego "Pamiętnikach". Dzieło to składa się z dwóch części: wypraw wojennych i spokojnego życia na roli.

W pierwszej części "Pamiętników" Pasek opisuje swoje wojenne tułaczki. Relacjonuje walki ze Szwedami, rokosz Lubomirskiego i odsiecz Wiednia. Pasek jawi się jako wojowniczy Sarmata, który walczy dla zysków, a nie dla ojczyzny. Jego relacje pełne są opisów brutalności, chciwości i prywaty. Nie ma w nich miejsca na patriotyzm i moralność, które były tak ważne dla Potockiego.

W drugiej części "Pamiętników" Pasek opisuje swoje życie codzienne. Jego relacje pokazują, że był człowiekiem leniwym i rozrywkowym. Przypadkowe incydenty, takie jak msza święta, na którą poszedł bez zmycia krwi z rąk, pokazują jego brak szacunku dla religii. Opisy uczty u Jasińskiego, pojedynki i inne zwyczaje towarzyskie pokazują go jako zawadiakę, który czerpie przyjemność z awantur i zabawy.

Pasek używa barwnego, żywego i potocznego języka w swoich "Pamiętnikach". Jego zamiłowanie do gawęd sprawia, że czytelnik ma wrażenie, jakby słuchał opowieści staropolskiego szlachcica przy kominku. Jednakże, opisywane przez niego wydarzenia i postawy szlachty są głęboko krytyczne. Ukazuje lenistwo, pijaństwo, zabobonność i brak tolerancji, które charakteryzowały szlachtę sarmacką.

Potocki i Pasek przedstawiają dwa różne oblicza sarmatyzmu, które dopełniają się w analizie tego zjawiska. Potocki ukazuje go w kontekście patriotyzmu, moralności i troski o dobro wspólne, podczas gdy Pasek pokazuje jego mroczniejsze aspekty: prywatyzację życia, brutalność i brak odpowiedzialności. Porównanie tych dwóch postaci pozwala zrozumieć, że sarmatyzm był zjawiskiem złożonym, pełnym kontrastów i sprzeczności. Współczesna refleksja nad sarmatyzmem ukazuje, że tematy poruszane przez Potockiego i Paska są nadal aktualne. Problemy społeczne, polityczne i moralne, które oni opisują, wciąż dotyczą współczesnego społeczeństwa. Ich twórczość przypomina, że krytyka literacka może kształtować świadomość narodową i mobilizować do działania.

Wnioski końcowe z analizy twórczości Potockiego i Paska pokazują, że wpływ ich dzieł na literaturę i historię Polski jest nieoceniony. Potocki swoją krytyką próbował ratować państwo, podczas gdy Pasek dokumentował degrengoladę szlachty. Ich prace są cennym źródłem wiedzy o XVII-wiecznej Polsce i jej kulturze.

Bibliografia: - Wacław Potocki, "Zbytki polskie", "Czuj! Stary pies szczeka", "Transakcja Wojny chocimskiej", "Ogród fraszek" - Jan Chryzostom Pasek, "Pamiętniki" - Artykuły i monografie na temat sarmatyzmu w literaturze polskiej - Opracowania biograficzne dotyczące Potockiego i Paska