Uczyć, bawić i wzruszać dewizą pisarzy Oświecenia

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 11.06.2024 o 17:46

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 11.06.2024 o 17:02

Oświecenie, przypadające na XVIII wiek, stanowiło wyjątkową epokę w dziejach światowej literatury, naznaczoną triumfem rozumu, racjonalizmu, a także krytyką przesądów i obskurantyzmu. Oświecenie było czasem, w którym rozwijało się wiele nowych idei, mających na celu ulepszanie społeczeństwa poprzez edukację, zdroworozsądkowe podejście do życia i uwolnienie ludzi od dawnych przesądów. Naczelne hasło tej epoki, „uczyć, bawić i wzruszać”, doskonale oddaje wielostronny charakter ówczesnej literatury. Maksymę tę można odnaleźć w dziełach wielu pisarzy oświeceniowych, którzy starali się nie tylko przekazywać wiedzę i moralne przesłania, ale także bawić czytelnika humorem i satyrą oraz wzruszać opowieściami o ludzkich uczuciach i namiętnościach.

Edukacyjna rola literatury oświeceniowej jest jednym z najbardziej charakterystycznych jej aspektów. Ignacy Krasicki, główny przedstawiciel tego trendu w Polsce, często posługiwał się literaturą jako narzędziem dydaktycznym. W jego bajkach, jak „Dewotka” czy „Szczur i kot”, autor krytykował fałszywą religijność oraz ludzkie wady. „Dewotka” ilustruje przykład fałszywej pobożności, ukazując obłudę moralną, jaką można dostrzec w codziennym życiu. Postać szczura w „Szczur i kot” symbolizuje zarozumiałość i wyniosłość, natomiast kot reprezentuje spryt i przebiegłość. W tym utworze Krasicki odnosi się do ludzkich cech, które prowadzą do upadku, ostatecznie ukazując konsekwencje działania wynikającego z pychy.

Bajka „Ptaszki w klatce” jest natomiast hołdem dla wolności oraz krytyką wszelkiego rodzaju niewoli. Krasicki pragnął ukazać, jak ważna jest wolność dla istot żywych, a także jak niszczący wpływ na osobowość może mieć życie w zamknięciu. W „Filozofie” czytelnik spotyka się z refleksją o zmienności ludzkich przekonań oraz hipokryzji w obliczu choroby i śmierci. „Kruk i lis” to kolejna bajka, która poprzez alegorię ukazuje ludzką naiwność (kruk) oraz przebiegłość (lis), przestrogę przed łatwowiernością i lekkomyślnością.

Ignacy Krasicki w „Monachomachii” zastosował formę satyry by skrytykować zakony żebracze oraz skupić się na konfliktach wewnętrznych zakonników, przez co pokazał absurdalność ich codziennych sporów. Z kolei dzieło „Do króla” przedstawia krytykę szlacheckich przywilejów oraz egoizmu elit nieinteresujących się losem państwa polskiego. Mówiąc o „Żonie modnej”, Krasicki kpi z zapatrzenia na obce mody, próbując przy tym wskazać, jak bardzo te tendencje mogą zaszkodzić tożsamości narodowej.

Innym ważnym pisarzem oświeceniowym, który kładł duży nacisk na edukacyjną rolę literatury, był Franciszek Karpiński. Jego „Pieśń dziada sokalskiego w kordonie cesarskim” to nie tylko refleksja nad utratą niepodległości przez Polskę, ale też przestroga przed niestabilnością polityczną mogącą prowadzić do chaosu. Karpiński za pomocą tych refleksji próbował budzić w swoich czytelnikach świadomość narodową oraz uczucia patriotyczne.

Stanisław Trembecki w bajce „Myszka, kot i kogut” przypomina o uniwersalnej prawdzie, by nie sądzić nikogo po pozorach, podkreślając, jak złudne mogą być nasze oceny oparte na zewnętrznych wrażeniach. Julian Ursyn Niemcewicz w swoim „Powrocie posła” ukazuje natomiast krytykę negatywnych praktyk politycznych i obyczajowych, żądając reform i zachęcając do postępowych zmian mających na celu ulepszanie społeczeństwa.

Stanisław Staszic w „Uwagach nad życiem Jana Zamoyskiego” poświęca wiele uwagi kwestiom edukacji, dając wskazówki dla Sejmu na temat konieczności podnoszenia poziomu wykształcenia oraz patriotycznego wychowania obywateli. W „Przestrogach dla Polski” apeluje do szlachty o ograniczenie przywilejów i równe traktowanie innych stanów, co ma na celu zachowanie harmonii społecznej.

Również Hugo Kołłątaj, który był aktywnym reformistą, podkreślał konieczność rozwoju edukacji. Jego praca nad reformami edukacyjnymi w Towarzystwie do Ksiąg Elementarnych była krokiem milowym w kształtowaniu nowoczesnego społeczeństwa polskiego.

Rola satyry, humoru i rozrywki w literaturze oświeceniowej również nie może zostać pominięta. Ignacy Krasicki w „Monachomachii” w ironiczny sposób opisywał mnichów uwikłanych w bezsensowne spory, co wywoływało śmiech, ale jednocześnie służyło krytyce pewnych zjawisk społecznych. Humor, jako narzędzie krytyczne, pozwalał na poruszenie poważnych tematów w sposób bardziej przystępny dla czytelnika. „Żona modna” również nie szczędziła humoru, wyśmiewając absurdalne mody i obyczaje, które przejęła polska szlachta od zachodnioeuropejskich dworów. W ten sposób Krasicki przekazywał również treści moralne, robiąc to w sposób atrakcyjny i zabawny.

Emocje i uczucia w literaturze oświeceniowej były szczególnie widoczne w twórczości Franciszka Karpińskiego. W jego utworze „Do Justyny. Tęskność na wiosnę” można dostrzec porównanie uczuć podmiotu lirycznego do odradzającej się przyrody. Kontrast między radością wiosny a smutkiem i tęsknotą bohatera ukazuje głębię ludzkiej emocjonalności. „Laura i Filon” to klasyczny przykład miłości pasterskiej, w którym zazdrość i ostateczne wzruszenie z zakończenia utworu oddają autentyczność uczuć.

Karpiński w „Pieśni nabożnej” poruszał również tematy związane z wiarą i wartościami chrześcijańskimi, przedstawiając Boga jako ojca miłosiernego. W jego „Żalach Sarmaty nad grobem Zygmunta Augusta” wyrażał zaś żal za utraconą wolnością po trzecim rozbiorze Polski, co było głęboko poruszające i skłaniało do refleksji nad patriotyzmem i losem ojczyzny.

Podsumowując, dewiza „uczyć, bawić i wzruszać” doskonale oddaje esencję literatury oświeceniowej, której zadaniem było nie tylko edukowanie i przekazywanie wartości moralnych, ale także bawienie i wzruszanie czytelników. Literatura oświeceniowa miała za zadanie kształtować moralność, patriotyzm, a także rozwijać umysły obywateli. Choć minęły wieki, wartości te pozostają wciąż aktualne, a literatura oświeceniowa może być źródłem inspiracji również dla współczesnych twórców, którzy pragną łączyć edukacyjne, rozrywkowe i wzruszające aspekty swojej twórczości. Dziedzictwo pisarzy oświeceniowych przypomina nam o sile literatury jako narzędzia zmiany społecznej, jednocześnie dostarczając nam wartościowych lekcji o ludzkiej naturze i społeczności.