Mit Sarmaty w polskiej literaturze i obrachunek z nim.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 12.06.2024 o 16:55

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 12.06.2024 o 16:18

Mit Sarmaty w polskiej literaturze i obrachunek z nim

Polska literatura obfitowała przez wieki w próby mitologizacji narodu polskiego, tworząc legendy i narracje, które miały wzmacniać jego tożsamość kulturową oraz narodową. Jednym z najbardziej wpływowych mitów w polskiej literaturze jest mit Sarmaty. Sarmatyzm, będący kluczowym elementem tej mitologii, odnosił się do przekonania, że polska szlachta wywodzi się od starożytnego plemienia Sarmatów. Sarmatyzm kształtował przez wieki polski sposób myślenia, stanowił inspirację dla działań politycznych oraz artystycznych, ale również podlegał surowej krytyce. Ta złożona siatka wartości, mitów i przekonań zasługuje na szczegółowe omówienie.

Powstanie mitu Sarmaty sięga początków XVI wieku, kiedy to legendy i genealogie odwoływały się do starożytnych Sarmatów zamieszkujących tereny wschodnich Rzymu. W literaturze, pierwsze wyraźne odwołania do tej ideologii można znaleźć w „Kronice” Mistrza Wincentego Kadłubka. Kadłubek przedstawiał Polaków jako potomków walecznego plemienia, co miało uzasadniać ich pozycję i przywództwo w Europie Środkowej.

Rozwinięcie

Twórczość barokowa, a zwłaszcza dzieła Jana Chryzostoma Paska, stanowiły literacką manifestację tych wartości. W „Pamiętnikach” Pasek kreował postać Sarmaty jako bohatera pełnego energii, dzielnego żołnierza, ale jednocześnie człowieka o wielu wadach – kłótliwego, skorego do pijaństwa, naiwnego patrioty. Pasek w sposób mistrzowski mieszał cechy pozytywne i negatywne swojego bohatera, tworząc w ten sposób złożony obraz sarmackiej szlachty.

Niestety, z biegiem czasu wartości sarmackie uległy wypaczeniu. Wolność przerodziła się w liberum veto, które paraliżowało funkcjonowanie sejmu i prowadziło do politycznego chaosu. Ksenofobiczne przywiązanie do tradycji hamowało wszelkie reformy, które mogłyby wzmocnić państwo, a dezintegracja religijności prowadziła do religijnego fanatyzmu i dewocji. Jednym z wyrazistych krytyków tych wypaczeń był Wacław Potocki, który w swoich utworach demaskował patologie sarmatyzmu.

Potocki, pisząc „Pospolite ruszenie”, krytykował nieefektywność wojsk szlacheckich, zdemoralizowanych i niezdolnych do skutecznej obrony kraju. W „Zbytkach polskich” przestrzegał przed życiem ponad stan, wskazując na zgubne skutki dla państwa i moralności. „Veto, albo nie pozwalam” to bezlitosna krytyka politycznego liberum veto, prowadzącego do anarchii. Natomiast „Nierządem Polska stoi” ukazywało problem nieporządku prawnego i moralnego, jakie wynikały z rządów bez formalnej struktury administracyjnej. „Wojna chocimska” stanowiła reminiscencję dawnych czasów świetności rycerskiej, kontrastując to z upadkiem ducha rycerskiego w epoce baroku.

Epoka Oświecenia przyniosła jeszcze bardziej surową krytykę sarmatyzmu. Ludzie Oświecenia, dążący do racjonalizmu i porządku, postrzegali sarmatyzm jako zacofanie i przeszkodę w modernizacji państwa. Ignacy Krasicki w swoich satyrach, takich jak „Pijaństwo” i „Do króla”, ukazywał patologie i próżność sarmackiej szlachty. Julian Ursyn Niemcewicz w „Powrocie posła” kontrastował postacie Gadulskiego i Podkomorzego, obnażając niekompetencję konserwatywnych sarmatów.

Przeciwwagą dla krytyki Oświecenia była rehabilitacja sarmatyzmu w epoce romantyzmu, szczególnie w literaturze okresu rozbiorowego. Adam Mickiewicz w „Panu Tadeuszu” gloryfikował sarmatyzm, przedstawiając Soplicowo jako idylliczną oazę polskości. Postacie takie jak Sędzia Soplica, Gerwazy czy Wojski były idealizowane jako strażnicy tradycji, honoru i polskiej kultury. Dzięki Mickiewiczowi sarmatyzm znalazł się na nowo w centrum narodowej tożsamości, stając się symbolem utraconej wielkości i oporu wobec zaborów.

Jednakże, w drugiej połowie XIX wieku, Henryk Sienkiewicz w „Trylogii” również podjął motyw sarmatyzmu, ale w sposób bardziej zniuansowany. Postacie takie jak Onufry Zagłoba, Jan Skrzetuski czy Michał Wołodyjowski stały się symbolem heroizmu i rycerskości, ale jednocześnie były przedstawiane z ich wadami – pijaństwem, kłótliwością, a także nadmiernym konserwatyzmem. Sienkiewicz idealizował bohaterów, ale również ukazywał ich w pełnym świetle, z ich słabościami i ograniczeniami.

Zakończenie

Znaczenie sarmatyzmu w kulturze polskiej jest ambiwalentne. Z jednej strony sarmatyzm stanowił źródło dumy narodowej, inspirując do walki i zachowania polskości w trudnych czasach. Z drugiej strony, stał się synonimem zacofania, ksenofobii i politycznego chaosu. Jego rola w literaturze porozbiorowej była również funkcją „krzepiącą serca”, oferując Polakom optymistyczną wizję przeszłości jako remedium na teraźniejsze trudności.

Wraz z zanikiem warstwy szlacheckiej i przemianami społecznymi, sarmatyzm wygasał, ale jego mit pozostał żywy w literaturze i kulturze polskiej. Złożoność i ewolucja tego mitu stanowią fascynujący temat do refleksji nad polskim dziedzictwem kulturowym i tożsamością narodową. Możemy postawić pytanie, czy istniejące wartości i idee sarmackie mają miejsce w dzisiejszej polskiej rzeczywistości, a jeśli tak, to w jakim kształcie i kontekście.