Dwa sposoby przedstawiania bohatera w literaturze – porównanie fragmentów utworów „Gloria Victis” i „Kompleks polski”.

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 17.06.2024 o 9:09

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 13.06.2024 o 22:14

W literaturze znaleźć można różne sposoby przedstawiania tego samego bohatera, co często wynika z odmiennych intencji autorów i kontekstu historycznego, w którym powstały utwory. Romuald Traugutt, dyktator powstania styczniowego, jest jednym z takich bohaterów, którego różnorodne wizerunki znaleźć można w polskiej literaturze. Przykładami mogą być utwory „Gloria Victis” Elizy Orzeszkowej oraz „Kompleks polski” Tadeusza Konwickiego. Choć oba teksty dotykają tematu powstania styczniowego oraz postaci Traugutta, sposób przedstawienia tego bohatera jest w nich diametralnie różny.

Romuald Traugutt to postać historyczna, która zapisała się w pamięci narodu jako symbol walki o niepodległość. Był to człowiek, który z pełnym poświęceniem stanął na czele powstania styczniowego, a po jego klęsce został aresztowany i stracony przez władze rosyjskie. Życie i działalność Traugutta stały się inspiracją dla wielu pisarzy, w tym Elizy Orzeszkowej i Tadeusza Konwickiego, którzy w swoich utworach przedstawili go w zupełnie inny sposób.

Eliza Orzeszkowa w „Gloria Victis” skupia się na heroicznej i niemal sakralnej wizji Traugutta. Sam tytuł jej utworu – „Gloria Victis”, czyli „chwała zwyciężonym” – jest hołdem dla tych, którzy poświęcili życie w walce o wolność. Traugutt w jej interpretacji to postać niemalże święta, naznaczona religijną symboliką i porównywana do wielkich bohaterów przeszłości. W utworze pojawiają się takie opisy jak „człowiek świętego imienia” czy „wziąwszy na ramiona krzyż narodu swego”, które nadają postaci Traugutta wymiar niemal mesjanistyczny. W opowieści Orzeszkowej Traugutt jest liderem, wzorem patriotyzmu i waleczności, co dodatkowo podkreślają porównania do bohaterów epoki romantyzmu, takich jak Konrad z „Dziadów” Adama Mickiewicza czy Kordian z dramatu Juliusza Słowackiego.

Orzeszkowa posługuje się w swoim utworze językiem pełnym patosu i hiperbolizacji, co ma za zadanie podkreślić wielkość i męczeństwo Traugutta. Wykorzystanie stylizacji biblijnej oraz bogata metaforyka, w tym chociażby „słup ognisty” czy „krzyż”, tworzą wizerunek Traugutta jako niemalże religijnego lidera niosącego zbawienie swojemu narodowi. Paralelizmy składniowe, jak i metafory związane z krzyżem narodowym, tylko potęgują tę abstrakcyjną, niemal nadludzką wizję bohatera.

Tadeusz Konwicki w swoim „Kompleksie polskim” przedstawia Traugutta w sposób diametralnie różny. Zamiast heroicznego męczennika Konwicki ukazuje go jako przeciętnego człowieka, który pomimo świadomości obowiązku walki o ojczyznę, nie jest pozbawiony ludzkich słabości. U Konwickiego Traugutt jest pokazany w znacznie bardziej realistyczny sposób. Jest to niewielki, chudy mężczyzna w drucianych okularach, otoczony codziennymi, niemalże prozaicznymi przedmiotami, takimi jak „brudna, lepka firanka” czy „wyliniała kapa”. Już pierwszy z brzegu cytat: „Trzeba wstać i ruszyć naprzeciw śmierci - szepnął do siebie Traugutt” pokazuje, że głównym motorem działań bohatera jest poczucie obowiązku, a nie nadludzka wizja zbawienia narodu.

Konwicki stosuje język potoczny, codzienny, pozbawiony patetyczności i zbytniego patosu, co sprawia, że jego bohater staje się bardziej ludzki i zrozumiały dla współczesnego czytelnika. Opis Traugutta jest naturalistyczny, co umożliwia lepsze zrozumienie trudnych realiów życia codziennego tego bohatera oraz jego walki. Brak intensywnej symboliki i metaforyki pozwala skupić się na pragmatycznym aspekcie walki i codziennej rzeczywistości.

Przejdźmy teraz do analizy porównawczej sposobów przedstawienia bohatera w obu utworach.

W „Gloria Victis” Orzeszkowa kreuje heroiczny, patetyczny wizerunek Traugutta, w którym dominuje idealizacja i mit. Traugutt w jej utworze jest niemalże postacią mityczną, wzorem patriotyzmu i waleczności, przedstawioną z wielką czcią i szacunkiem. Orzeszkowa stosuje intensywną symbolikę, wyraźnie podkreślając religijność, martyrologię i patriotyzm swojego bohatera. Symbolika, jak krzyż czy Leonidas, ma na celu nie tylko uświetnić postać Traugutta, ale również wzbudzić w czytelniku głębokie emocje i uczucia.

Z kolei u Konwickiego dominuje realizm, uproszczenie i brak upiększania. Traugutt w „Kompleksie polskim” jest postacią z krwi i kości, przeciętnym człowiekiem, który boryka się z codziennymi problemami i wewnętrznymi dylematami. Brak intensywnej symboliki i metaforyki sprawia, że obraz Traugutta jest bardziej przyziemny i ludzki. Konwicki skupia się na detalu i rzeczywistości, co daje inny rodzaj zrozumienia jego bohatera.

Cechy osobiste i wygląd zewnętrzny Traugutta też są inaczej przedstawione w obu utworach. Orzeszkowa nie kładzie dużego nacisku na opis fizyczności swojego bohatera, skupiając się raczej na jego duchowości i wzniosłych ideałach. W jej wizji ważne są cechy takie jak heroizm, martyrologiczne poświęcenie i duch walki. Z kolei Konwicki dokładnie opisuje wygląd Traugutta, zwracając uwagę na jego codzienne zachowanie i detale związane z jego życiem. Taki opis pozwala lepiej zrozumieć kim naprawdę był Traugutt – człowiekiem z zaletami i wadami, który podejmował trudne decyzje w trudnych czasach.

W obydwu przypadkach tragizm postaci jest wyraźnie zaakcentowany, jednak inaczej zinterpretowany. U Orzeszkowej tragizm wynika z nieuniknionej śmierci i klęski, ale jest wyniesiony do poziomu sacrum, co dodaje mu wzniosłości. Ta tragedia jest heroiczna – Traugutt umiera za wolność swojego narodu, a jego śmierć jest symboliczna i pełna patetycznej chwały. Konwicki natomiast podchodzi do tragizmu w sposób bardziej pragmatyczny. Traugutt u niego to człowiek świadomy swojej sytuacji, który działa z poczuciem obowiązku, ale też z wewnętrznym przymusem i goryczą. Tragizm polega raczej na wewnętrznej walce, codziennych problemach i zmaganiach z rzeczywistością niż na heroizmie i martyrologii.

Podsumowując, różne sposoby przedstawienia Traugutta w „Gloria Victis” i „Kompleksie polskim” wynikają z celów literackich i podejść autorów. Eliza Orzeszkowa heroicznie idealizuje swojego bohatera, używając patetycznego języka i intensywnej symboliki, podczas gdy Tadeusz Konwicki stawia na realizm i ukazuje Traugutta jako człowieka z krwi i kości, pozbawionego mistycznych atrybutów. Mimo różnic w przedstawieniu, oba utwory oddają cześć Trauguttowi jako narodowemu bohaterowi, ukazując go w różnych kontekstach i z różnych perspektyw. Wolność interpretacji literackiej pozwala dostrzec nie tylko wielowymiarowość historycznych postaci, ale także różnorodność podejść do bohaterstwa w literaturze.