Stosunek literatury średniowiecza, renesansu i baroku do Boga, świata i człowieka

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 13.06.2024 o 23:11

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 13.06.2024 o 22:42

Analiza stosunku literatury trzech kluczowych epok literackich—średniowiecza, renesansu i baroku—do Boga, świata i człowieka oferuje fascynujący wgląd w zmieniające się postrzeganie tych fundamentalnych zagadnień na przestrzeni wieków. Każda z tych epok miała unikalne podejście do religii, filozofii i humanizmu, co wyraźnie odzwierciedla się w ich literaturze. W niniejszej pracy przedstawię ewolucję literackiego obrazu Boga, świata i człowieka, ukazując różnice i podobieństwa w podejściu do tych zagadnień w średniowieczu, renesansie oraz baroku.

Literatura średniowieczna miała głęboko teocentryczny charakter, koncentrowała się przede wszystkim na Bogu i jego relacji do świata i człowieka. Bóg był postrzegany jako centrum wszystkiego, co istnieje. Święty Augustyn w swoim dziele "Wyznania" podkreślał, że celem życia ludzkiego jest poznanie Boga i własnej duszy. Wierzył, że prawdziwe poznanie przychodzi poprzez iluminację, czyli duchowe oświecenie od Boga. Ta koncepcja była szeroko akceptowana w literaturze, gdzie Bóg był przedstawiany jako wszechmocny i wszechwiedzący stwórca, a świat jako hierarchicznie zorganizowany, harmonijny system z człowiekiem w roli pobożnego poddanego dążącego do zbawienia.

Święty Tomasz z Akwinu również podkreślał hierarchiczny porządek świata w swoich pracach, takich jak "Summa theologica," gdzie opisywał pięć dowodów na istnienie Boga, korzystając z logiki Arystotelesa. Były to dowody oparte na ruchu, przyczynowości, możności i konieczności, stopniach doskonałości oraz celowości w naturze. Ta hierarchiczna struktura świata była odbiciem boskiego porządku, a człowiek miał za zadanie dążyć do zbawienia przez życie zgodne z Boskimi nakazami.

Literatura tej epoki również odzwierciedlała miłość do stworzenia, co uwidacznia twórczość Świętego Franciszka z Asyżu. Jego dzieła, takie jak „Pieśń słoneczna,” są pełne prostoty i dziecięcej miłości do świata i wszystkich stworzeń, co sugeruje, że każde stworzenie posiada wewnętrzną wartość, bo jest dziełem Boga.

Kanon literacki średniowiecza zawiera również utwory takie jak „Bogurodzica”—pierwsza polska pieśń religijna, która nie tylko chwali Matkę Boską, ale i prosi ją o wstawiennictwo. Kolejnym przykładem jest „Legenda o św. Aleksym,” która opowiada o świątobliwym życiu ascety, doskonałej pogardy dla dóbr materialnych w celu osiągnięcia duchowej doskonałości. Inny monumentalny przykład to „Pieśń o Rolandzie,” gdzie heroizm i poświęcenie bohatera są ściśle związane z wiernością Bogu i seniorowi, podkreślając ideały rycerskie epoki. „Boska Komedia” Dantego to arcydzieło, które przedstawia wędrówkę bohatera przez piekło, czyściec i raj, będąc alegorią życia człowieka, grzechu i zbawienia, co znakomicie obrazuje średniowieczny światopogląd.

Renesans przyniósł ze sobą zmianę paradygmatu. Człowiek zajął centralne miejsce w filozofii i literaturze, co było odzwierciedleniem idei humanizmu. W odróżnieniu od teocentrycznego średniowiecza, renesans skupiał się na odkrywaniu ludzkiej natury, dążeniu do szczęścia i indywidualnej wartośći człowieka. Ożywienie zainteresowania starożytnością przyniosło renesansowym myślicielom inspirację do ponownego odkrycia kultury klasycznej i wartości ludzkiego rozumu.

Literatura renesansowa, choć nadal mocno zakorzeniona w religijności, zaczynała eksplorować życie codzienne człowieka. Erazm z Rotterdamu, jeden z czołowych humanistów, w swoim dziele „Pochwała głupoty,” w satyryczny sposób krytykuje różne aspekty współczesnego mu społeczeństwa, podkreślając jednocześnie wartość indywidualnej mądrości i rozumu. Tego rodzaju pismo wskazuje na przesunięcie punktu ciężkości z Boga na człowieka. Tomasz Morus w „Utopii” przedstawia wizję idealnego społeczeństwa, gdzie rozum i sprawiedliwość prowadzą wszystkich do szczęścia; chociaż utopijna społeczność jest silnie zakorzeniona w zasadach moralnych, to ludzki rozum staje się tu przewodnikiem życia społecznego.

Na tym gruncie również rozwijała się liryka miłosna, jak ta autorstwa Petrarki, której sonety wyrażają głębokie uczucia ludzkie, zachwyt nad pięknem i miłość, co kładzie nacisk na indywidualne doświadczenia człowieka. W literaturze dramatycznej Renesans znalazł swojego mistrza w osobie Williama Szekspira. Jego sztuki, takie jak „Hamlet” czy „Romeo i Julia," oferują złożone studia ludzkiej natury, pasji, konfliktów i moralnych dylematów, co kontrastuje z bardziej jednoznacznymi, moralistycznymi dziełami średniowiecza.

Epoka baroku przyniosła pewien powrót do religijności, ale także wzmocniła świadomość ludzkiej kruchości i przemijalności. Literatura barokowa ukazywała człowieka jako istotę słabą i ograniczoną, która jest zawieszona pomiędzy wiecznością a nicością. Blaise Pascal w swoich „Myślach” przedstawił obraz nieszczęśliwego człowieka, który nie może znaleźć trwałego szczęścia ani w tym świecie, ani w sobie samym, co prowadzi go ku refleksji nad boską transcendencją i koniecznością wiary.

Poeci metafizyczni, jak John Donne, podkreślali nietrwałość ludzkiej kondycji i konieczność duchowej odnowy przez zbliżenie do Boga. Polska literatura barokowa, reprezentowana przez takich autorów jak Daniel Naborowski i Wacław Potocki, również oddaje te same tematy. Naborowski w swoich wierszach często reflektuje nad przemijalnością życia, podczas gdy Potocki przedstawia naturalistyczne opisy ciała ludzkiego, podkreślając jego kruchość i przemijalność.

Podobieństwa w podejściu do tematyki religijnej zarówno w literaturze średniowiecza, jak i baroku są wyraźne. W obu tych epokach religia odgrywała centralną rolę, a literatura była nasycona temi pokorą, świadomością przemijania i dążeniem do zbawienia.

Różnice jednak są również znaczące. Średniowiecze koncentrowało się na hierarchicznym świecie z Bogiem na szczycie, podczas gdy renesans przesunął uwagę ku człowiekowi i jego zdolnościom intelektualnym. Barok natomiast, chociaż korzystał z osiągnięć renesansu, powrócił do eksponowania religijności i ograniczeń ludzkiej natury.

Wszystkie te epoki miały jednak wpływ na postrzeganie Boga, świata i człowieka, a ich literatura odbija i kształtuje zmieniające się przekonania społeczne i filozoficzne. W miarę jak epoki literackie ewoluowały, tak też zmieniało się ludzkie spojrzenie na miejsce człowieka we wszechświecie. Literatura jest więc nie tylko zwierciadłem epoki, ale i narzędziem, które pomaga zrozumieć głębsze, trwałe wartości i idee danej kultury.