Zagadnienie sumienia w kontekście „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 15.06.2024 o 19:05

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 15.06.2024 o 18:34

Zagadnienie sumienia w kontekście „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego

Sumienie jest jednym z najważniejszych aspektów moralności i etyki, pełniąc kluczową rolę w ocenie naszych czynów zarówno w wymiarze indywidualnym, jak i społecznym. Według "Nowej Encyklopedii Powszechnej PWN" sumienie to „zdolność do normalnej oceny czynów, zwłaszcza własnego postępowania oraz do uczuć z tym ocenianiem związanych”. Przyglądając się tej definicji, można zauważyć, że sumienie pełni funkcję pewnego wewnętrznego sędziego, który ocenia nasze postępowanie w kontekście obowiązujących norm moralnych i społecznych.

Jednakże sumienie jest złożonym i subiektywnym narzędziem moralnym, które różni się w zależności od wielu czynników, takich jak wychowanie, kultura, pochodzenie i osobiste doświadczenia. Nawet osoby z podobnym zapleczem społecznym mogą posiadać różne sumienie, co prowadzi do odmiennych ocen tych samych działań. Ta subiektywność w dużym stopniu wpływa na sposób, w jaki postrzegamy moralne dylematy i własne czyny, co jest głównym tematem rozważań w "Zbrodni i karze" Fiodora Dostojewskiego.

W powieści Dostojewskiego sumienie odgrywa centralną rolę, stanowiąc swoisty moralny kompas bohaterów. Akcja powieści koncentruje się wokół wewnętrznych zmagań Rodiona Raskolnikowa, który popełnia zbrodnię, starając się usprawiedliwić swoje działanie teorią wybitnych jednostek. Raskolnikow wierzy, że niektóre osoby mają prawo do popełniania zbrodni w imię wyższych celów. Powieść ukazuje, jak normy moralne i społeczne oraz osobiste doświadczenia kształtują sumienie, a także jak łatwo można je zmanipulować.

Normy moralne i społeczne są fundamentem, na którym kształtuje się sumienie. W "Zbrodni i karze" Dostojewski pokazuje, jak różne normy moralne mogą wpływać na postrzeganie sumienia w różnych kulturach i środowiskach. Raskolnikow, wychowany w trudnych warunkach społecznych, podąża za ideą, że niektóre jednostki mają prawo do łamania obowiązujących norm, jeśli prowadzi to do większego dobra. Ta koncepcja staje się dla niego moralnym usprawiedliwieniem dla popełnienia zbrodni. Jego sumienie jest ukształtowane przez przekonanie, że zabijając lichwiarkę, przyniesie korzyść społeczeństwu. Jednakże, mimo że jego logika może wydawać się spójna, jego sumienie pozostaje niespokojne, co prowadzi do wewnętrznych konfliktów.

Rodion Raskolnikow, główny bohater powieści, jest przykładem osoby, której sumienie zostało ukształtowane przez skomplikowaną mieszaninę osobistych przekonań, moralnych dylematów i społecznych norm. Jest to postać, próbująca siebie usprawiedliwić poprzez teorię „wybitnych jednostek”, zakładającą, że niektóre osoby mają prawo do popełnienia czynów uznawanych za niemoralne, jeśli prowadzi to do większego dobra. Swój artykuł "O zbrodni" traktuje niemalże jako manifest, który ma legitymizować jego działania. Raskolnikow, będąc przekonanym o słuszności swojej tezy, zabija lichwiarkę, będąc przekonanym, że jej śmierć przyniesie korzyść społeczeństwu.

W akcie morderstwa lichwiarki Rodion staje w obliczu poważnych moralnych dylematów. Jego argumentacja, że zabijając lichwiarkę, przynosi społeczną użyteczność, jest próbą zracjonalizowania zbrodni. W powieści znajdujemy liczne cytaty, które oddają wewnętrzne zmagania Raskolnikowa. Jednym z nich jest: "Setki, tysiące ludzkich istnień, (...) dziesiątki rodzin ocalić od nędzy, rozkładu, zguby". Tym samym próbuje on sobie wytłumaczyć, że jeden czyn zbrodniczy może przynieść wiele dobra. Jednakże ta racjonalizacja nie jest w stanie uciszyć jego sumienia. Każde jego spojrzenie w lustro, każda myśl o mordzie wywołuje w nim wewnętrzne zmagania i poczucie winy.

Raskolnikow jest w jakimś stopniu prekursorem filozofii Nietzschego o nadczłowieku, choć Dostojewski napisał swoją powieść przed opublikowaniem prac Nietzschego. Koncepcja nadczłowieka, polegająca na istnieniu jednostek stojących ponad przeciętnymi normami moralnymi, jest w dużej mierze zbieżna z teoriami Rodiona. Jego przekonanie o własnej wyższości i prawo do popełnienia zbrodni w imię wyższego dobra jest blisko związane z ideą nadczłowieka. Jednakże, w przeciwieństwie do filozofii Nietzschego, Raskolnikow zmaga się z własnym sumieniem, co ostatecznie prowadzi go do osobistego upadku. Jego moralność zostaje zdekonstruowana przez głębokie poczucie winy i niezdolność do całkowitego uciszenia sumienia.

Na przeciwległym biegunie moralnym znajduje się Sonia, pełna czystości i moralnego zrozumienia, mimo swojej trudnej sytuacji życiowej. Jako prostytutka zmaga się z wieloma trudnościami, ale jej sumienie pozostaje nieskalane. Jest ona przeciwieństwem Raskolnikowa, ukazując jak można zachować moralność i czystość sumienia w najbardziej ekstremalnych warunkach. Jej reakcja na wyznanie morderstwa przez Rodiona jest momentem kulminacyjnym powieści. Jej pełne współczucia i empatii podejście do Raskolnikowa pomaga mu zrozumieć własne błędy. Cytat: "Nie tobie się pokłoniłem, pokłoniłem się całemu cierpieniu ludzkiemu", pokazuje głębokie zrozumienie Soni dla bólu i cierpienia Rodiona, co ostatecznie pomaga mu w procesie nawrócenia.

Przemiana Raskolnikowa jest długotrwałym procesem, w którym zrozumienie własnych błędów i moralne nawrócenie odgrywają kluczową rolę. W tym procesie Sonia pełni rolę moralnego kompasu i duchowego wsparcia dla Rodiona. Jej miłość i empatia stają się siłą napędową jego przemiany. Raskolnikow zaczyna rozumieć, że jego czyny były błędne i że prawdziwe odkupienie można osiągnąć tylko poprzez pokutę i zrozumienie własnej winy. Świadczy o tym scena, w której Raskolnikow całuje ziemię, symbolicznie przepraszając całą ludzkość za swoje czyny. Ten akt pokory i przyznania się do winy jest kluczowy w jego procesie nawrócenia.

Sumienie w "Zbrodni i karze" jest kluczem do zrozumienia własnych działań i moralnych dylematów. Raskolnikow popełnia zbrodnię z wiarą, że przyniesie to dobro społeczne, ale jego sumienie nigdy nie pozwala mu zapomnieć o tym czynie. Jego przemiana i akt skruchy ukazują, że sumienie pełni rolę wewnętrznego sędziego, który zawsze rzuca światło na nasze działania. W końcowych scenach powieści miłość i łaska boska stają się siłami, które pomagają bohaterowi odkupić swoje winy i znaleźć spokój sumienia.

Podsumowując, sumienie w "Zbrodni i karze" odgrywa kluczową rolę, ukazując wewnętrzne zmagania bohaterów i ich moralne dylematy. Powieść Dostojewskiego jest głębokim studium psychologicznym, ukazującym różnorodność ludzkiego sumienia i jego subiektywność. Sumienie różni się w zależności od wychowania, kultury i osobistych doświadczeń, co pokazuje, że jest to narzędzie moralne niezwykle złożone i wielowymiarowe.

Na podstawie analizy powieści można zaktualizować definicję sumienia. Nowa definicja może brzmieć: „Sumienie to zdolność do oceny własnych czynów, kształtowana przez normy moralne i społeczne oraz osobiste doświadczenia i relacje z innymi ludźmi”. Współczesne problemy moralne, takie jak etyka w pracy, prawa człowieka, czy kwestie związane z ekologią, pokazują, że sumienie jest wciąż aktualnym i dynamicznym tematem, na który powieść Dostojewskiego rzuca nowe światło. "Zbrodnia i kara" ukazuje, że sumienie, mimo swojej subiektywności, jest nieodłącznym elementem ludzkiego bytu i moralności.