Scharakteryzuj zjawisko sarmatyzmu na podstawie znanych ci utworów literackich
Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 4.07.2024 o 12:19
Rodzaj zadania: Wypracowanie
Dodane: 4.07.2024 o 11:28
Streszczenie:
Sarmatyzm to kultura szlachecka w Polsce, odrzucająca wpływy europejskie, krytykowana za konserwatyzm i brak innowacji, ale także chwalona za patriotyzm i honor. W literaturze XVII i XVIII wieku pojawiły się zarówno krytyczne, jak i apologetyczne obrazy sarmatyzmu. ??
Pojęcie sarmatyzmu pojawiło się w połowie lat 60. XVIII wieku, w początkach panowania Stanisława Augusta Poniatowskiego. Była to reakcja na zmieniające się warunki społeczne i kulturalne Rzeczypospolitej Obojga Narodów. Twórcy oświeceniowi używali tego terminu do opisania i określenia kultury polskiej szlacheckiej, która narodziła się pod koniec XVI i na początku XVII wieku. Termin ten odnosi się do specyficznego stylu życia, światopoglądu oraz systemu wartości polskiej szlachty, która w tamtym okresie dominowała w społeczeństwie.
Sarmatami nazwano wszystkich reprezentantów kultury sarmackiej – polską szlachtę, która uważała się za potomków starożytnego plemienia Sarmatów. W jednym z pierwszych ataków na "bałwany sarmatyzmu", w "Monitorze" z 1765 roku, wyśmiewano ich zacofanie i zamknięcie na wpływy europejskie. Był to początek zmasowanej krytyki sarmatyzmu przez twórców oświeceniowych, którzy widzieli w nim przyczynę stagnacji i upadku Rzeczypospolitej.
Główne nurty i charakterystyka sarmatyzmu
Twórcy oświecenia krytykowali sarmatyzm jako zjawisko oznaczające ograniczenie umysłowe, zaściankowość, ciemnotę, konserwatyzm oraz odrzucenie kultury europejskiej. Sarmaci często byli przedstawiani jako kłótliwi, niezdyscyplinowani i zanurzeni w anachronicznych tradycjach. Była to kultura, która poza patriotyzmem i poczuciem honoru cechowała się także rozbuchanym indywidualizmem i niezrozumieniem konieczności reform.Na przykład w literaturze oświeceniowej pojawiały się postacie, które miały być symbolem negatywnych cech sarmatyzmu. Podczas obrad Sejmu Wielkiego, członkowie obozu reformatorskiego łagodzili jednak krytykę sarmatyzmu, odwołując się do narodowej tradycji. Dobrym przykładem jest Podkomorzy z "Powrotu posła" Juliana Ursyna Niemcewicza, który przedstawiany jest jako idealny, oświecony sarmata, pragnący reform i zmian na lepsze.
Geneza mitu sarmackiego
Źródeł sarmatyzmu doszukiwano się w legendach Słowian i mitach o starożytnym plemieniu Sarmatów. Jan Długosz w swojej kronice nazywał Polaków i Rusinów Sarmatami, co miało uzasadniać ich szczególną pozycję w Europie. Mit ten był w XVI wieku integrowany z koncepcjami politycznymi i kulturowymi, stając się ważnym elementem tożsamości narodowej.W renesansie mit sarmacki nabierał na znaczeniu z powodu wzrastającej świadomości narodowej i poszukiwania genealogii w epicentrum kultury europejskiej. W XVII wieku sarmatyzm przemienił się w ideologię szlachty, która dążyła do utrzymania swojego uprzywilejowanego statusu i systemu „złotej wolności szlacheckiej”. Stało się to synonimem dumy narodowej i polskiego patriotyzmu, choć równocześnie przyczyniało się do społecznych i politycznych problemów kraju.
Uwagi na temat literatury XVIII wieku
Literatura XVII i XVIII wieku stanowiła źródło zarówno krytyki, jak i pochwał wobec sarmatyzmu. Wacław Potocki, w swoich utworach takich jak "Czuj, który pies szczeka", "Pospolite ruszenie", "Nierządem Polska stoi", "Zbytki polskie", krytycznie przedstawiał cechy polskiej szlachty. Jego prace ukazują niezdyscyplinowanie, brak porządku i anarchię, oraz życie ponad stan, w kontrast do sytuacji żołnierzy.Z kolei Chryzostom Pasek w swoich "Pamiętnikach" prezentował apologię sarmatyzmu, wychwalając jego wartości i przywiązanie do tradycji. Z utworów Ignacego Krasickiego, takich jak "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" i satyra "Pijaństwo", wyłania się krytyczny obraz szlachty, jej zaniedbania edukacyjne i skłonności do alkoholizmu.
Idealizację sarmatyzmu można odnaleźć także w postaciach literackich takich jak Podkomorzy w "Powrocie posła" Niemcewicza, który jest symbolem pozytywnych cech kultury sarmackiej i dążeń do reform.
Analiza wybranych utworów literackich
Wacław Potocki - krytyka sarmatyzmu:
Wacław Potocki, poprzez swoje utwory, często krytycznie odnosił się do charakterystycznych cech kultury sarmackiej. "Czuj, który pies szczeka" to metaforyczne ostrzeżenie przed zagrożeniem, wskazując na brak czujności i motywacji do działania w obliczu problemów. "Pospolite ruszenie" przedstawia niezdyscyplinowanie szlachty w obozie wojskowym, ukazując ich nieprzydatność w obliczu rzeczywistych zagrożeń."Zbytki polskie" to krytyka życia ponad stan, ukazująca kontrast między rozrzutnym życiem szlachty a biedą żołnierzy bez żołdu. "Nierządem Polska stoi" jest mocnym głosem w krytyce anarchii i chaosu panującego w Rzeczypospolitej, co Potocki widział jako skutek nadmiernej swobody szlacheckiej.
Chryzostom Pasek - apologia sarmatyzmu:
Chryzostom Pasek w swoich "Pamiętnikach" przedstawia apologię sarmatyzmu, ukazując szlachtę w pozytywnym świetle. Jego narracja pełna jest zachwytów nad sarmackimi wartościami, takimi jak honor, duma narodowa i przywiązanie do tradycji. Pasek kreśli idealizowaną wizję sarmaty, który jest odważny, pobożny i lojalny wobec swojej ojczyzny.Ignacy Krasicki - krytyka sarmatyzmu:
Ignacy Krasicki w "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" ukazuje portret szlachcica jako postaci tragicznie zaniedbanej edukacyjnie. Krasicki krytykuje zarówno ignorancję, jak i niechęć do nauki, które prowadzą do ośmieszenia szlachty. Podobnie satyra "Pijaństwo" przedstawia krytykę alkoholizmu wśród szlachty, wskazując na negatywne konsekwencje tego nawyku.Julian Ursyn Niemcewicz - "Powrót posła":
Julian Ursyn Niemcewicz w dramacie "Powrót posła" daje wyraz zarówno krytyce, jak i apoteozie sarmatyzmu. Postać Gadulskiego jest przykładem negatywnego sarmaty, przeciwnika reform i zmian. Z kolei Podkomorzy, reprezentujący pozytywne cechy sarmatyzmu, pragnie reform i dąży do poprawy sytuacji w kraju. Niemcewicz ukazuje, że sarmatyzm może ewoluować i włączać oświeceniowe idee.Podsumowanie
Zjawisko sarmatyzmu miało swoje blaski i cienie, mając ogromny wpływ na świadomość narodową i kulturę szlachecką. W literaturze XVII i XVIII wieku odnajdujemy zarówno apologetyczne, jak i krytyczne ujęcia tego nurtu. Z jednej strony była to kultura oparta na wartościach honoru, patriotyzmu i dumy narodowej, z drugiej – często ograniczona umysłowo, konserwatywna i niezdyscyplinowana.Sarmatyzm, mimo swojego dwoistego charakteru, stał się ważnym elementem tożsamości narodowej i dziedzictwa kulturowego Polski. Badanie jego wpływu w literaturze nie tylko ukazuje historyczny kontekst tamtych czasów, ale także pozwala lepiej zrozumieć współczesne rozumienie polskiego patriotyzmu i tradycji.
Ocena nauczyciela:
Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 4.07.2024 o 12:19
O nauczycielu: Nauczyciel - Joanna A.
Od 9 lat pracuję w liceum i pomagam uczniom uwierzyć, że można pisać dobrze bez „weny”. Przygotowuję do matury i ćwiczę z ósmoklasistami czytanie ze zrozumieniem oraz krótkie formy. Na zajęciach panuje spokój i uważność, a feedback jest jasny i konkretny. Uczniowie mówią, że dzięki temu wiedzą, co poprawić i jak to zrobić.
Wypracowanie jest bardzo kompleksowe i dogłębnie analizuje zjawisko sarmatyzmu na podstawie znanych utworów literackich.
Komentarze naszych użytkowników:
Oceń:
Zaloguj się aby ocenić pracę.
Zaloguj się