Obywatelska troska o losy ojczyzny w publicystyce polskiego oświecenia

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 11.07.2024 o 11:22

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 11.07.2024 o 10:47

#

Epokę oświecenia w Europie, która obejmuje głównie XVIII wiek, charakteryzują przede wszystkim racjonalizm i empiryzm. Filozofowie i myśliciele oświeceniowi wierzyli w możliwości rozumu ludzkiego oraz nauki, które miały prowadzić do postępu i poprawy warunków życia. Był to czas optymizmu poznawczego, kiedy to rozwijała się wiara w możliwość pełnego zrozumienia praw rządzących przyrodą i społeczeństwem. W tym kontekście także Polska nie pozostała nieczuła na nowe idee i prądy myślowe.

Celem tego wypracowania jest zbadanie, jak publicystyka okresu oświecenia w Polsce przyczyniła się do kształtowania poczucia obywatelskiej troski o losy ojczyzny. Przedstawienie kluczowych postaci, takich jak Stanisław Konarski, Stanisław Leszczyński, Stanisław Staszic, Hugo Kołłątaj i Franciszek Salezy Jezierski, pozwoli zrozumieć, jakie reformy proponowali i jakie zmiany usiłowali wprowadzić, aby poprawić sytuację polityczną i społeczną w Polsce XVIII wieku.

Rozwinięcie

Jednym z głównych krytycznych postulatów Konarskiego była walka z liberum veto – mechanizmem pozwalającym na paraliż decyzyjny w polskim parlamencie. Konarski był także jednym z pierwszych, którzy podnosili kwestię zniesienia poddaństwa osobistego chłopów, co wówczas stanowiło odważne i dalekosiężne żądanie. W swoich pracach dowodził, że wolność jednostki i poszanowanie jej praw są fundamentem nowoczesnego państwa.

Stanisław Leszczyński był kolejnym ważnym publicystą tego okresu. W swoim dziele „Głos wolny wolność ubezpieczający” przedstawiał wizję państwa opartego na równości i prawach obywatelskich. Leszczyński, choć jego krótkie panowanie jako króla Polski było burzliwe, nigdy nie przestał aktywnie angażować się w reformy polityczne. Jego dzieło było analizą systemu politycznego Rzeczypospolitej i postulatem licznych reform, które miały zabezpieczyć wolność obywateli i stabilność państwa. Podkreślał potrzebę ograniczenia władzy wielkiej szlachty oraz wprowadzenia zasady powszechnego głosowania, co miało zwiększyć reprezentatywność władz.

Kryzys pierwszego rozbioru Polski w 1772 roku stał się punktem zwrotnym, który zintensyfikował rozwój polskiej publicystyki. Rozbiór ten uświadomił wielu Polakom konieczność gruntownych reform i przekształcenia kraju. W tym okresie na nowo otwarto kwestie ustrojowe i rozpoczęto pracę nad naprawą systemu politycznego. Sejm Czteroletni (1788-1792) stał się platformą dla rozwoju licznych propozycji reformatorskich, w tym również tych, które zostały wcześniej sformułowane przez publicystów.

Stanisław Staszic, jeden z najważniejszych myślicieli oświeceniowych w Polsce, w swoich dziełach „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” oraz „Przestogi dla Polski” przedstawił szczegółowy program odbudowy państwa. Postulował reformę szkolnictwa, krytykował liberum veto, domagał się wprowadzenia dziedziczności tronu oraz reprezentacji wszystkich grup społecznych w sejmie. Proponował również liczne zmiany dotyczące wojska i podatków. Staszic zauważał, że bez silnej armii i sprawnego systemu fiskalnego państwo nie może być bezpieczne i stabilne. W swoich pismach Staszic stale podkreślał, że główną przyczyną upadku kraju była wszechwładza magnatów oraz ich egoizm, przez który zaniedbywali dobro wspólne.

Hugo Kołłątaj, wybitny pisarz i reformator, swoje myśli zawarł między innymi w „Do Stanisława Małachowskiego...Anonima listów kilka” oraz „Poprawa politycznym narodu polskiego”. Kołłątaj dążył do zniesienia liberum veto, powszechnego opodatkowania, podniesienia znaczenia mieszczaństwa oraz uwolnienia chłopów z poddaństwa. Był także zwolennikiem reformy edukacji, wierząc, że tylko dobrze wykształcone społeczeństwo może świadomie uczestniczyć w życiu politycznym i społecznym kraju. W swoich dziełach krytykował również uporządkowany na zasadach feudalnych system społeczny, wskazując na konieczność jego modernizacji.

Franciszek Salezy Jezierski, jeden z najbardziej radykalnych publicystów polskiego oświecenia, zasłynął dziełem „Katechizm o tajemnicach rządu polskiego”. W swoich pismach Jezierski używał ironii i zjadliwego tonu, aby obnażyć i skrytykować nadużycia feudalne oraz złe traktowanie chłopów i mieszczan przez szlachtę. Jezierski domagał się równości i sprawiedliwości społecznej, co było wyrazem jego głębokiej troski o losy najniższych warstw społeczeństwa. Jego radykalne podejście i śmiałe postulaty wpłynęły na późniejszych reformatorów, którzy również dążyli do głębokich zmian społecznych.

Kulminacją działań publicystów polskiego oświecenia była Konstytucja 3 maja, uchwalona w 1791 roku. Była to pierwsza w Europie i druga na świecie (po amerykańskiej) konstytucja, która wprowadzała znaczne reformy ustrojowe. Konstytucja znosiła liberum veto, wprowadzała monarchię dziedziczną, ograniczała władzę magnaterii oraz zwiększała prawa mieszczaństwa i chłopów. Dzieło to było uwiecznieniem wieloletniego wysiłku i współpracy reformatorskiej polskich publicystów, którzy starali się chronić i rozwijać świadomość obywatelską oraz dbać o losy ojczyzny.

Zakończenie

Wpływ tradycji oświeceniowej jest również widoczny we współczesnym rozumieniu obywatelskiej troski o państwo. Powinniśmy pamiętać o lekcjach z przeszłości i kontynuować ducha oświecenia w naszych dążeniach do reformy i ochrony praw człowieka. Świadomość społeczna i aktywność obywatelska są kluczowe w walce o lepszą przyszłość – zarówno wtedy, jak i dziś, są fundamentem dla zdrowego, sprawiedliwego i rozwijającego się państwa.

Epoka oświecenia w Polsce uświadomiła obywatelom, że zmiana zaczyna się od wiedzy i aktywnego udziału w życiu publicznym. Dlatego tak ważne jest, abyśmy kontynuowali ten dziedzictwo, nieustannie dążyli do doskonalenia naszych zasad, reform i instytucji, wierząc, że przyszłość naszego państwa leży w naszych rękach.