Kogo i w jakim celu parodiowali pisarze polscy?

Ta praca została zatwierdzona przez naszego nauczyciela: 27.07.2024 o 12:23

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 24.07.2024 o 20:44

Parodia, według „Praktycznego słownika współczesnej polszczyzny” pod redakcją Haliny Zgółkowej, jest wypowiedzią naśladującą cudzy styl w celu jego ośmieszenia. To literackie narzędzie polega na świadomym naśladowaniu jednego utworu przez drugi, zazwyczaj z przerysowaniem charakterystycznych cech oryginału w celu wywołania komicznego efektu. Geneza parodii sięga czasów późnego średniowiecza, kiedy na Zachodzie Europy zaczęły się rozwijać różne formy parodii, głównie w literaturze i sztuce.

W polskiej literaturze parodia była obecna już w czasach renesansu. Dobrym przykładem jest postać Marchołta, komicznego sobowtóra króla Salomona. Salomon, symbol mądrości biblijnej, staje się kontrastem dla Marchołta – wulgarnego łotrzyka, przekory i brzydoty. Marchołt nie tylko ośmiesza ideały biblijnej mądrości, ale również demitologizuje postać, którą kultura średniowieczna ubóstwia. Twórcy literatury sowiźrzalskiej, błazeńskiej i plebejskiej, głównie bakałarze i nauczyciele szkół parafialnych, pisali utwory niewysokiego lotu, parodiujące popularne style literackie. Służyły one do tworzenia satyrycznych odbić życia codziennego i rzeczywistości społecznej.

W epoce baroku, jak zaznaczył historyk literatury Czesław Hernas, techniki parodystyczne osiągnęły pełny rozwój. Naśladowanie wzoru w celu jego ośmieszenia stało się bardziej zaawansowane, co pozwalało na tworzenie zaskakujących kontrastów. Przykładem może być twórczość Jana z Kijan, który parodiował poetykę gawędy myśliwskiej, regulaminy rzemieślników oraz pieśni rycerskie. Wpływ na rozwój parodii miały również „Carmina burana”, czyli zbiór niemieckiej i łacińskiej poezji wagantów, które atakowały język liturgiczny, obrzędowość Kościoła, obyczaje domowe oraz epicką poezję.

W epoce oświecenia parodia przybrała postać poematu heroikomicznego. Utwory takie jak „Myszeida” Ignacego Krasickiego, ukazujące satyrystyczny charakter i parodiujące feudalne wzory obyczajowe, stały się bardzo popularne. Krasicki w „Monachomachii” krytykował duchowieństwo zakonne, ukazując je w groteskowy sposób. Oświecenie było epoką, która wręcz promowała krytyczne spojrzenie na otaczającą rzeczywistość, zgodnie z hasłem: „Szanujmy mądrych, przykładnych, chwalebnych, śmiejmy się z głupich, choć i przewielebnych.”

Romantyzm wprowadził synkretyzm gatunkowy, w którym elementy parodii mieszane były z ironią romantyczną. Juliusz Słowacki w takich utworach jak „Beniowski” stosował liczne nawiązania do literatury i polityki, a także elementy parodii. „Kordian” i „Balladyna” również noszą ślady parodystycznego tonu, który Słowacki używał do krytykowania społecznych i politycznych niegodziwości. Adam Mickiewicz wykorzystał parodię, na przykład w „Dziadach”, gdzie słynne słowa „Ciemno wszędzie, głucho wszędzie” są używane w sposób ironiczny, co współczesnym odbiorcom mogło sugerować śmieszność sytuacji.

W okresie Młodej Polski krakowska cyganeria, w tym Kabaret Zielony Balonik w Jamie Michalikowej, stała się symbolem literackiej parodii. Tadeusz Boy Żeleński w swoim zbiorze „Słówka” z 1930 roku parodiował mieszkańców Krakowa, obnażając ich przywary i śmieszności. We Lwowie działał Kabaret Złoty Ul, który również parodiował lokalne społeczności.

W XX-leciu Międzywojennym Julian Tuwim, Jan Lechoń oraz Konstanty Ildefons Gałczyński zasłynęli z poezji parodystycznej, pisząc m.in. w „Cyruliku Warszawskim”. Witold Gombrowicz w „Pamiętniku z okresu dojrzewania” oraz „Ferdydurke” bawił się konwencjami literackimi, prezentując je w satyrycznym świetle. Gombrowicz pokazał, że parodia może być narzędziem głęboko filozoficznej refleksji nad formą i treścią literatury.

Okres powojenny, zwłaszcza PRL, przyniósł specyficzną odmianę parodii, skierowaną przeciwko nowomowie i rzeczywistości Polski Ludowej. Kabaret Piwnica Pod Baranami, prowadzony przez Wiesława Dymnego, stał się symbolem artystycznego oporu wobec reżimu. Sławomir Mrożek w swoich dramatów i opowiadaniach ośmieszał absurdy PRL, demaskując nonsensy codziennego życia w kraju rządzonym przez komunistyczną partię.

Parodia ma kluczowe znaczenie w literaturze. Jej celem jest zwrócenie uwagi na ważne problemy społeczne lub polityczne, przekazywanie poglądów ideologicznych oraz manifestacja niezgody na rzeczywistość. Parodia pomaga w demaskowaniu wad społecznych i politycznych, oferując śmiech przez łzy jako silniejszy oręż niż patos. Stworzenie przestrzeni równoważącej powagę z groteską daje nadzieję na refleksję nad otaczającą rzeczywistością.

Podsumowując, parodia od renesansu po współczesność była skutecznym narzędziem literackim, które pozwalało autorom na krytykę społeczeństwa i polityki. Wkład różnych epok i autorów, od renesansowego „Marchołta” po współczesne dramaty Sławomira Mrożka, przyczynił się do rozwoju technik parodystycznych. Parodia pozostaje wartościową formą krytyki, zmuszającą do refleksji nad naszą rzeczywistością, a jednocześnie dostarczającą rozrywki i satysfakcji literackiej.

---

Bibliografia: