Gatunki literackie typowe dla średniowiecza. Pojęcia: teocentryzm i pareneza.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 25.07.2024 o 14:09

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 25.07.2024 o 13:45

#

---

Literatura średniowieczna jest niezwykle różnorodna i pełna bogactwa gatunków literackich, które odzwierciedlają ducha epoki. Okres ten, trwający od V do XV wieku, charakteryzował się dominacją religii i Kościoła, co miało ogromny wpływ na życie duchowe i kulturowe ludzi. W centrum życia społecznego i kulturalnego znajdował się Bóg – teocentryzm był kluczowym elementem mentalności średniowiecznej. Literatura pełniła przede wszystkim funkcję dydaktyczną i moralizatorską, stając się narzędziem edukacji i wychowania. W kontekście tej charakterystyki, analiza wybranych gatunków literackich średniowiecza oraz pojęć teocentryzmu i parenezy pozwala lepiej zrozumieć złożoność tej epoki.

Gatunki literackie średniowiecza

Cechy: - Hagiograficzność – skupienie na żywocie świętego, jego cudach i umartwieniach. - Parenetyczność – ukazywanie wzorców do naśladowania, moralne przesłanie.

Przykłady: „Złota legenda” Jakuba de Voragine oraz „Legenda austriacka” są klasycznymi przykładami literackimi tego gatunku.

Analiza przykładu: „Złota legenda” Jakuba de Voragine jest zbiorem żywotów świętych, który stał się niezwykle popularny w średniowiecznej Europie. Zawiera opowieści o świętych i męczennikach, często opisując ich cudowne czyny i męki. Każda historia w „Złotej legendzie” służyła jako wzór do naśladowania dla wiernych, ukazując świętość, cnoty i męstwo opisanych postaci.

2. Pieśń: Definicja: Pieśń to utwór zdaniowo-rymowy, który często był związany z muzyką. W średniowieczu pieśni pełniły funkcję zarówno liturgiczną, jak i świecką.

Cechy: - Rymy klauzularne. - Charakter meliczny, monodyczny – pieśni były często przekazywane ustnie i śpiewane. - Intonacja – antykadencja i kadencja.

Przykłady: „Bogurodzica” i „Lament świętokrzyski” to dwa ważne przykłady pieśni średniowiecznych.

Analiza przykładu: „Bogurodzica” jest jednym z najstarszych pieśni polskich, pełniących rolę hymnu narodowego. Kompozycja ta charakteryzuje się regularnym układem wersów, rytmiką oraz bogactwem archaizmów. Posiada meliczny charakter, co wskazuje na jej pierwotną formę wykonywania – śpiew. Tekst pieśni jest bezpośrednim zwrotem do Matki Boskiej, proszący o wstawiennictwo i pomoc.

3. Epos rycerski: Definicja: Epos rycerski znany jako „chansons de geste” (Pieśni o czynach) to utwór literacki opisujący heroiczną działalność rycerzy.

Cechy: - Hiperbolizacja – wyolbrzymienie czynów bohaterów. - Alegoryczność. - Idealizacja bohatera.

Przykłady: „Pieśń o Rolandzie” to jeden z najsłynniejszych eposów rycerskich.

Analiza przykładu: „Pieśń o Rolandzie” opisuje bohaterską walkę rycerza Rolanda podczas bitwy w wąwozie Roncevaux. Roland jest przedstawiony jako idealny rycerz, odważny i lojalny wobec swojego władcy, Karola Wielkiego. Utwór ten pokazuje wzór rycerskich cnót i wierności, służąc za przykład do naśladowania.

4. Epos miłosny: Definicja: Epos miłosny to utwór oparty na tradycji ustnej, często zawierający elementy baśniowe i fantastyczne.

Przykłady: „Tristan i Izolda” to klasyczny przykład eposu miłosnego.

Analiza przykładu: „Tristan i Izolda” opisuje tragiczną miłość rycerza Tristana i księżniczki Izoldy. Utwór ten ukazuje konflikt między miłością a honorem, co było częstym elementem literatury średniowiecznej. Bohaterowie muszą wybierać między swoimi uczuciami a obowiązkami wobec rodziny i społeczeństwa, co prowadzi do ich tragicznego końca.

5. Kronika: Definicja: Kronika to opis chronologiczny wydarzeń historycznych i społeczno-obyczajowych, często z komentarzem odautorskim.

Cechy: - Informacyjny i retoryczny charakter. - Komentarze odautorskie. - Chronologiczny układ.

Przykłady: „Kronika polska” Galla Anonima jest jednym z najważniejszych przykładów tego gatunku w Polsce.

Analiza przykładu: „Kronika polska” Galla Anonima opisuje dzieje Polski od czasów legendarnych do współczesnych Gallowi. Szczególne miejsce zajmuje w niej prezentacja Bolesława Krzywoustego jako idealnego władcy, sprawiedliwego i mężnego. Kronika ta stanowi cenne źródło informacji o historii Polski i mentalności średniowiecznej.

6. Kazanie: Definicja: Kazanie to tekst mówiony lub spisany, wygłaszany przez duchownego, mający charakter dydaktyczny.

Cechy: - Egzemplaryzm – opieranie się na przykładach. - Charakter dydaktyczny, moralizatorski.

Przykłady: „Kazania świętokrzyskie” są jednymi z najstarszych zachowanych tekstów tego rodzaju w języku polskim.

Analiza przykładu: „Kazania świętokrzyskie” zawierają moralne pouczenia, odwołujące się do przykładów biblijnych. Tematyka kazań obejmuje cnoty chrześcijańskie, grzechy, pokutę i zbawienie. Styl kazań jest prosty i przystępny, co miało ułatwić zrozumienie przez szerokie grono wiernych.

7. Literatura świecka: Pojawienie się: W końcowej fazie średniowiecza, w XV wieku, pojawiają się utwory literatury świeckiej.

Przykłady: „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią” oraz „O zachowaniu się przy stole” Przecława Słoty są dwoma przykładami literatury świeckiej.

Analiza przykładu: „Rozmowa Mistrza Polikarpa ze śmiercią” to dialog mądrego męża z personifikacją śmierci, która rozważa nad nieuchronnością śmierci i przemijalnością życia. Utwór ten ma charakter moralizatorski, wskazujący na konieczność przygotowania się na śmierć poprzez życie cnotliwe.

Poezja religijna

2. Analiza konkretnych utworów: - „Bogurodzica”: - „Bogurodzica” jest analizowana pod kątem rymów, kompozycji i archaizmów, co wskazuje na jej wczesne powstanie. Utwór ten uważany jest za modlitwę-prośbę o wstawiennictwo Maryi i wzmocnienie w wierze.

- „Rozmyślania przemyskie”: - „Rozmyślania przemyskie” to zbiór narracji i dialogów, które mają charakter medytacyjny i dydaktyczny. Utwór ten przedstawia historię biblijne oraz refleksje religijne, służące do pogłębienia wiary.

- „Lament świętokrzyski”: - „Lament świętokrzyski” to utwór przedstawiający ból Matki Boskiej po stracie syna. Wiele uwagi poświęcono analizie strof, motywowi compassio oraz apostrof, które ukazują uczucia Matki Boskiej w chwili cierpienia.

Gatunki literackie epoki średniowiecza: przegląd

2. Epika: - Kroniki historyczne, kazania, utwory hagiograficzne, apokryfy, romanse rycerskie, eposy bohaterów, czy traktaty filozoficzne.

3. Dramat: - Dramaty liturgiczne, misteria, moralitety i mirakle.

Typowe gatunki dramatyczne średniowiecza

2. Moralitet: - Moralitety to utwory o charakterze dydaktycznym, w których postacie alegoryczne reprezentowały cnoty, wady i wartości moralne. Celem tych dramatów było nauczanie moralnych zasad i wzbudzanie refleksji nad poprawnym postępowaniem.

3. Dramat liturgiczny: - Dramaty liturgiczne były bezpośrednio związane z liturgią kościelną i były odgrywane po łacinie. Były dostępne głównie dla wykształconych warstw społecznych, ponieważ ich treść była ściśle związana z dogmatami i obrzędami kościelnymi.

4. Miracle: - Miracle to dramaty przedstawiające cudowne wydarzenia z życia Maryi, świętych i męczenników. Te utwory podkreślały nadprzyrodzoną interwencję w sprawy ludzkie i celowały w wzmożenie pobożności widzów.

5. Hagiografia: - Żywoty świętych pokazywały idealne cechy postaci i były jednym z głównych narzędzi propagowania świętych wzorców do naśladowania.

Pojęcia: teocentryzm i pareneza

Wpływ na literaturę: Teocentryzm wpłynął na literaturę średniowieczną, która była tworzona głównie w języku łacińskim i miała uniwersalistyczny charakter. Utwory literackie często koncentrowały się na tematyce religijnej i kościelnej, a ich celem była głównie edukacja duchowa i moralne pouczenie wiernych.

2. Pareneza: Definicja: Pareneza to literackie ukazywanie wzorców do naśladowania oraz moralizowanie. Pareneza była dominującym nurtem w literaturze średniowiecznej, ukierunkowanym na kształtowanie postaw społecznych i religijnych.

Idealne wzorce: Na przykładzie Rolanda jako rycerza, Karola Wielkiego jako władcy, czy św. Aleksego jako ascety, literatura średniowieczna ukazywała wzorce idealnych postaci, które miały inspirować i kształtować postawy czytelników.

Podsumowanie