„O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych”. Tytuł szkicu Adama Mickiewicza uczyń myślą przewodnią swych rozważań o postaciach literackich doby oświecenia i romantyzmu.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 28.07.2024 o 8:21

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 28.07.2024 o 7:22

W literaturze doby oświecenia i romantyzmu postacie literackie nierzadko oscylowały między rozsądkiem a szaleństwem. W szkicu "O ludziach rozsądnych i ludziach szalonych" Adam Mickiewicz przywołuje takie dualistyczne podejście do ludzkiej natury, co stało się inspiracją do analizy bohaterów tych dwóch epok literackich. Epoki te różnia się w podejściu do rozumu i emocji: oświecenie celebruje racjonalne myślenie, podczas gdy romantyzm podnosi na piedestał emocjonalność i irracjonalność.

Rozsądek, będący fundamentem oświeceniowego światopoglądu, to postępowanie zgodne z zdrowym rozsądkiem. Przeświadczenie, że umysł ludzki zdolny jest do poznania i zrozumienia świata za pomocą rozumu, stanowiło centralny punkt tej epoki. Szaleństwo zaś, szczególnie w kontekście romantyzmu, traktowane jest jako działanie oparte na subiektywnych odczuciach, często nieracjonalne, ale jednocześnie otwierające drzwi do głębokich wewnętrznych prawd i transcendentnych doświadczeń.

W epoce oświecenia jednym z ważniejszych bohaterów literackich jest Starosta Gadulski z komedii "Powrót posła" Juliana Ursyna Niemcewicza. Gadulski jest ucieleśnieniem tradycyjnych wartości szlacheckich i sarmackich. Jego światopogląd, chociaż zgodny z pewnymi wartościami tamtych czasów, często prowadzi do działań, które z perspektywy zdrowego rozsądku są irracjonalne. Przykładem jest jego upór w zachowaniu liberum veto, które przyczyniało się do paraliżu sejmów i osłabienia państwa. Choć Gadulski działa z pozornym rozsądkiem, przywiązanie do przestarzałych tradycji czyni go w pewnym sensie szaleńcem, postrzeganym w świetle oświeceniowych ideałów.

Podkomorzy, również z „Powrotu posła”, jest przeciwwagą dla Gadulskiego. Z jednej strony jest krytyczny wobec szlacheckich przestarzałych wartości, z drugiej zaś dąży do umocnienia państwa przez reformy. Podkomorzy reprezentuje oświeceniowy rozsądek, wiedząc, że równowaga między interesem prywatnym a publicznym jest fundamentem dobrego rządzenia. Jego dążenie do reform i modernizacji państwa czyni go przykładem oświeceniowego racjonalizmu.

Innym przykładem bohatera racjonalnego jest rozmówca z utworu "Pijaństwo" Ignacego Krasickiego. Jako racjonalista, rozmówca stara się przekonać szlachcica pijaka o zgubnych skutkach nadmiernego picia. Reprezentuje on rozsądek, rozszerzając ideę zdrowego stylu życia i umiarkowania jako moralnego obowiązku.

Postać Kandyda z powiastki filozoficznej Woltera nosi znamiona zarówno racjonalizmu, jak i irracjonalizmu. Początkowo Kandyd przejawia naiwność w optymistycznym światopoglądzie, inspirowanym przez Panglossa, który twierdzi, że żyjemy w "najlepszym z możliwych światów". Dopiero poprzez liczne przygody i brutalne zetknięcia z rzeczywistością Kandyd dojrzewa do bardziej realistycznego, rozsądnego spojrzenia na życie.

Z kolei bohaterowie romantyczni, jak Werter z "Cierpień młodego Wertera" Johanna Wolfganga Goethego, często są przedstawiani jako ucieleśnienie szaleństwa. Werter, pełen emocji i namiętności, zakochuje się w Lotcie, której miłość staje się dla niego obsesją. Ten irracjonalny sposób kochania prowadzi Wertera do samobójstwa, co jasno ukazuje destruktywność niewłaściwie zarządzanych emocji. Jego postać ilustruje romantyczne odrzucanie rozsądku na rzecz emocji, które często prowadzą do tragicznych konsekwencji.

Giaur George'a Byrona to kolejny przykład romantycznego bohatera szalonego. Jego życie pełne jest zemsty, miłości i poczucia straty. Giaur, kierując się żądzą zemsty za utraconą miłość, ponosi konsekwencje swoich działań, co finalnie prowadzi do jego zguby. Można powiedzieć, że Byron poprzez Giaura przestrzega przed destrukcyjnym potencjałem nieopanowanych emocji.

Gustaw z "Dziadów" cz. IV Adama Mickiewicza jest być może najbardziej kontrowersyjnym i wielowymiarowym bohaterem romantycznym. Gustaw symbolizuje nieszczęśliwą miłość, która prowadzi do samobójstwa i dalszej, wiecznej pokuty. Jego stan emocjonalny, balansujący między miłością a obłędem, ilustruje romantyczne poszukiwanie głębszej prawdy poprzez cierpienie i duchową ekstazę. Jego szaleństwo nie jest jedynie destrukcyjne, lecz także otwiera przed nim nowe, transcendentalne wymiary bycia.

Porównając bohaterów obu epok, dostrzegamy, że oświeceniowy rozsądek i romantyczne szaleństwo są ze sobą ściśle powiązane. Bohaterowie oświecenia starają się działać racjonalnie, starając się zrozumieć świat i poprawić go poprzez reformy i logiczne myślenie. Natomiast bohaterowie romantyczni często odkrywają, że prawdziwe zrozumienie siebie i świata wymaga przejścia przez emocjonalne chaosy i wewnętrzne burze.

Warto przy tym zauważyć, że granica między rozsądkiem a szaleństwem nie jest zawsze tak wyraźna. Starosta Gadulski, chociaż uważany za rozsądnego, pokazuje, że trwanie przy przestarzałych ideach może być pewnym rodzajem szaleństwa. Z kolei emocjonalne eksplozje romantycznych bohaterów, takich jak Giaur czy Werter, często prowadzą do głębokich wewnętrznych odkryć, które inne postacie realizują poprzez rozwagę.

Patrząc na współczesne zrozumienie rozsądku i szaleństwa w literaturze, dostrzegamy, że definicje te są płynne i zmieniają się zależnie od epoki i kultury. Oświeceniowe wartości racjonalności i refleksji mają swoje miejsce, ale także romantyczna wrażliwość i emocjonalność są doceniane za ich zdolność do odkrywania wewnętrznych prawd. Literatura obu epok pokazuje, że rozsądek i szaleństwo to nie tylko przeciwstawne kategorie, ale też komplementarne aspekty ludzkiej natury.

Czy szaleństwo jest ceną za niezwykłość, a rozsądek oznacza przeciętność? Na to pytanie nie ma jednoznacznej odpowiedzi. Każda z epok daje nam różne perspektywy i narzędzia do zrozumienia tej dychotomii. Ostatecznie, zarówno w rozsądku, jak i w szaleństwie, może tkwić głęboka prawda o kondycji ludzkiej, co czyni literaturę nieustannie fascynującą i uniwersalną w swej zdolności do przenikania ludzkiej duszy.