Ideał człowieka i obywatela w literaturze od średniowiecza do baroku

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 29.07.2024 o 19:03

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 29.07.2024 o 18:08

Wprowadzenie

Człowiek od zawsze był centralną postacią swoich własnych dziejów. Jako cześć natury, a jednocześnie jej władca, nieustannie dążył do poznania swojego miejsca w świecie. Spojrzenie na człowieka i jego rolę ewoluowało wraz z wiekami, manifestując się nie tylko w filozofii czy nauce, ale przede wszystkim w literaturze. To ona bowiem w wyjątkowy sposób uchwyciła i przekazała zmieniające się ideały i wartości. Literatura, sztuka i filozofia odgrywały kluczową rolę w kształtowaniu światopoglądu, a określone epoki literackie często były reakcją na wcześniejsze okresy, co pokazuje sinusoidalny układ ideologii i wartości. W tej pracy skupię się na analizie ideału człowieka i obywatela od średniowiecza do baroku.

Średniowiecze

Średniowiecze było epoką zdominowaną przez teocentryzm, czyli przekonanie, że Bóg jest centrum wszechświata i życia człowieka. Większość literatury tego okresu miała charakter religijny i była ściśle związana z Kościołem. Teocentryzm manifestował się w formie wielu utworów, takich jak moralitety, misteria, które miały funkcje dydaktyczne, pomagając wiernym rozumieć i przeżywać wiarę. Filozofia średniowiecza, bazująca na augustynizmie, tomizmie i franciszkanizmie, kreśliła silne linie demarkacyjne pomiędzy dobrem a złem, promując moralną doskonałość.

Augustynizm, opierający się na myśli św. Augustyna, kładł nacisk na wewnętrzną walkę człowieka pomiędzy dobrem a złem. Przyjmował, że człowiek znajduje się pomiędzy niebem a piekłem, zawieszony w wiecznym konflikcie moralnym. Tomizm, rozwinięty przez św. Tomasza z Akwinu, wprowadził hierarchię moralną zgodnie z ideą, że każdy element świata ma swoje miejsce, a człowiek, jako byt rozumny, powinien dążyć do cnoty. Franciszkanizm, zainspirowany naukami św. Franciszka z Asyżu, propagował miłość do całego stworzenia, poświęcenie się dla innych oraz życie w ubóstwie.

Wzorce osobowe średniowiecza były ściśle związane z powyższymi filozofiami. Asceta, jak święty Aleksy z "Legendy o świętym Aleksym", rezygnował z ziemskich przyjemności na rzecz duchowej doskonałości. Rycerz, jak Roland z "Pieśni o Rolandzie", symbolizował waleczność, wierność i honor. Dobry władca musiał łączyć odwagę, prawość i sprawiedliwość. W polskiej literaturze średniowiecznej dominowały hagiograficzne legendy, na przykład o św. Wojciechu czy św. Stanisławie, oraz utwory dydaktyczne, takie jak "O zachowaniu się przy stole" Słoty, które miały na celu kształtowanie moralności i obyczajów.

Renesans (Odrodzenie)

W Renesansie doszło do znaczącej zmiany w postrzeganiu człowieka. Nastąpiło osłabienie wpływów papieskich i cesarskich, co przesunęło centrum zainteresowania na człowieka jako indywiduum. Renesans cechował się antropocentryzmem, czyli przekonaniem, że człowiek jest centrum świata. Wielką popularnością cieszył się humanizm, czyli zamiłowanie do literatury, sztuki i kultury antycznej, oraz przekonanie, że człowiek zdolny jest do samodzielnego poznania i kształtowania świata.

Nowy ideał człowieka w renesansie można opisać jako człowieka wszechstronnie wykształconego, dążącego do piękna i wiedzy. Od średniowiecznej anonimowości przeszedł on do renesansowej potrzeby sławy i uznania. Idealny człowiek renesansu to także ziemianin żyjący w zgodzie z naturą, jak Mikołaj Rej ukazuje w "Żywocie człowieka poczciwego". W renesansie pojawia się także krytyka społeczna, co jest widoczne w dziełach takich jak "Krótka rozmowa między trzema osobami: Panem, Wójtem i Plebanem", ukazująca różne aspekty życia społecznego tamtego okresu.

Polska literatura renesansowa kładła duży nacisk na pochwałę życia na wsi, jak w "Pieśni Świętojańskiej o Sobótce" Jana Kochanowskiego, ale również na krytykę życia szlacheckiego, jak w "Żeńcach" Szymona Szymonowica. Łukasz Górnicki w "Dworzaninie polskim" opisał model życia dworskiego, podczas gdy Andrzej Frycz Modrzewski w "O poprawie Rzeczpospolitej" oraz Piotr Skarga w "Kazaniach" postulowali reformy społeczne. Sprawy polityczne i dylematy moralne były także częstym tematem utworów Jana Kochanowskiego.

Barok

Barok charakteryzował się głębokim kontrastem pomiędzy prostą szlachtą ziemiańską a bogatymi, magnackimi dworami. Te dwa wzorce postępowania były widoczne zarówno w literaturze, jak i w życiu politycznym. Barokowa literatura była pełna motywów vanitas, które podkreślały przemijanie i ulotność wartości ziemskich. Daniel Naborowski w poemacie "Marność" potępiał ziemskie dobra i przypominał o kruchości ludzkiej egzystencji. Filozofia stoicka, która miała duży wpływ na literaturę barokową, propagowała cnotę i sławę jako wartości trwałe, co Naborowski podkreśla w "Cnocie grunt wszystkiemu".

Postać rycerza-sarmaty, opisana szczególnie barwnie przez Jana Chryzostoma Paska w "Pamiętnikach", była pełna kontrastów: dumy, pijatyki, nietolerancji, ale również gościnności i katolicyzmu. Rycerz-sarmata żył w splocie religijności i grzesznych przyjemności, tworząc skomplikowaną mieszankę wartości, które dominowały w tamtej epoce.

Podsumowanie

Przez wieki ideał człowieka i obywatela przeszedł znaczącą ewolucję. Z teocentrycznego średniowiecznego rycerza i ascetę przeszedł do antropocentrycznego renesansowego humanisty, aż do barokowego rycerza-sarmaty z jego skomplikowanymi wartościami. Literatura, jako nośnik idei i wartości, była kluczowym narzędziem w dokumentowaniu i kształtowaniu tych zmian. Współczesne spojrzenie na dawne ideały może wydawać się ironiczne, ale wiele z dawnych wartości, takich jak honor, cnota czy wiedza, jest wciąż aktualne i widoczne w naszym dzisiejszym społeczeństwie. Literature jest nie tylko świadectwem przemian światopoglądowych ale i lustrem, w którym przeglądały się całe pokolenia, szukając odpowiedzi na fundamentalne pytania o naturę człowieka i sens jego istnienia.