Przeczytaj uważnie fragmenty tekstu Ericha Fromma i porównaj zawarte w nim rozważania o sumieniu z doświadczeniami przeżywanymi przez Rodiona Raskolnikowa, bohatera „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 10.08.2024 o 21:11

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 10.08.2024 o 20:56

1. Wstęp

Erich Fromm, niemiecko-amerykański psycholog, psychoanalityk i filozof humanistyczny, jest autorem licznych prac, które przyczyniły się do lepszego zrozumienia natury ludzkiej i relacji społecznych. Jego dzieło pt. "Niech się stanie człowiek" porusza kluczowe aspekty ludzkiej egzystencji, w tym sumienie, które Fromm definiuje jako wewnętrzny głos moralny obecny we wszystkich ludziach. Fromm opisuje, w jaki sposób sumienie może kierować naszymi czynami, uczuciami i myślami, oraz jakie konsekwencje niesie ze sobą jego ignorowanie lub tłumienie.

W kontekście literatury, figura Rodiona Raskolnikowa, głównego bohatera powieści „Zbrodnia i kara” Fiodora Dostojewskiego, stanowi doskonały przykład analizy sumienia. Raskolnikow to młody student, który pod wpływem własnych, skomplikowanych teorii filozoficznych decyduje się popełnić morderstwo. Konflikt wewnętrzny, jaki przeżywa Raskolnikow, a który jest napędzany jego sumieniem, staje się centralnym elementem powieści.

B. Teza

Porównanie rozważań Ericha Fromma o sumieniu z doświadczeniami Rodiona Raskolnikowa z „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego ukazuje uniwersalność i nieuchronność głosu sumienia, potwierdzając jego kluczową rolę w kształtowaniu ludzkiej moralności i psychiki, niezależnie od wstępnych założeń czy filozofii jednostki.

---

2. Główna część

Definicja sumienia według Fromma

Erich Fromm opisuje sumienie jako wewnętrzny głos moralny, który jest obecny we wszystkich ludziach. Według Fromma, sumienie nie jest jedynie produktem społeczeństwa ani też wytworem zewnętrznych norm moralnych. Jest to raczej uniwersalne zjawisko wynikające z ludzkiej natury. Fromm rozróżnia dwa rodzaje sumienia: sumienie autorytarne, które jest zakorzenione w zewnętrznych normach i autorytetach, oraz sumienie humanistyczne, które opiera się na wewnętrznym odczuwaniu, empatii i zrozumieniu ludzkiego losu.

Charakterystyka sumienia

Sumienie według Fromma nie jest zawsze wyraziste; potrzeba nauki odróżniania dobra od zła. Dzieci, na przykład, uczą się moralnych standardów od rodziców, nauczycieli i społeczeństwa. Ta nauka jednak musi być przetworzona i zinternalizowana, by sumienie stało się autentyczne i oparte na własnym doświadczeniu, a nie tylko narzucone przez zewnętrzne autorytety. Sumienie może się osłabić, jeśli jednostka zatraci zdolność do krytycznego myślenia i rozeznania moralnego, popadając w konformizm i bezrefleksyjne poddanie się normom społecznym.

Reakcje sumienia na niecne postępki

Fromm podkreśla, że sumienie często działa z opóźnieniem. Po popełnieniu złego czynu mogą nie wystąpić natychmiastowe wyrzuty sumienia. W miarę upływu czasu jednak sumienie zaczyna oddziaływać, prowadząc do narastającego lęku, wyrzutów sumienia i często do poważnych konsekwencji psychicznych lub fizycznych. Mogą to być na przykład choroby psychosomatyczne, stany depresyjne czy psychotyczne. Dodatkowo, sumienie może działać w sposób pośredni, kierując osobę do naprawienia wyrządzonego zła lub czynienia dobra mimo woli.

B. Teoria i doświadczenia Rodiona Raskolnikowa

Filozofia Raskolnikowa dotycząca sumienia

Rodion Raskolnikow przed popełnieniem zbrodni konstruuje swoją własną teorię dotyczącą moralności i sumienia. Podzielił ludzi na dwie kategorie: silnych i słabych. Według niego, silni ludzie, tacy jak on, posiadają prawo do przekraczania moralnych norm, jeśli cel przekracza wartość jednostkowego życia. Uważa, że sumienie jest cechą ludzi słabych; że tylko ci, którzy są skazani na przeciętność i konformizm, rzeczywiście przeżywają moralne dylematy i wyrzuty sumienia. W jego przekonaniu silne jednostki mogą tłumić sumienie, stając się w ten sposób "bezkarnymi".

Praktyczna realizacja teorii przez Raskolnikowa

W praktyce Raskolnikow stara się zrealizować swoją teorię, planując morderstwo lichwiarki Alony Iwanowny. W teorii, ta zbrodnia ma być aktem wyzwolenia się spod opresyjnej władzy moralnych nakazów. Jednakże w momencie realizacji swojego planu, popełnia również, niezamierzenie, morderstwo jej siostry, Lizawiety. Zbrodnia ta wprowadza ogromny chaos w jego życiu i w jego wnętrzu, zapoczątkowując wewnętrzne rozdarcie, które przerasta jego teoretyczne założenia o sile i bezkarności.

C. Porównanie rozważań Fromma i doświadczeń Raskolnikowa

Konfrontacja teorii Raskolnikowa z wizją Fromma

Fromm neguje możliwość całkowitego wyzbycia się sumienia. Człowiek może być głuchy na jego głos, może próbować go stłumić i ignorować, ale nigdy nie może się go całkowicie pozbawić. W przypadku Raskolnikowa początkowo wydaje się, że zdołał stłumić swoje sumienie na tyle, by zrealizować swój plan. Jednak po dokonaniu zbrodni sumienie Rodiona staje się coraz bardziej wyraziste i dominujące, wbrew jego woli.

Proces uaktywniania sumienia

Popełnione morderstwo staje się punktem zwrotnym w psychice Raskolnikowa. Po zbrodni zaczyna on odczuwać wyrzuty sumienia, które manifestują się w różnoraki sposób – przez drobne, lecz znaczące detale, takie jak plamy krwi na skarpetce, które stają się nie do zniesienia mimo ich fizycznego wygładzenia. Jego próby ukrycia dowodów i łupów są również przejawem niepokoju, który zaczyna dominować w jego życiu. W miarę upływu czasu, nasila się jego niepokój, przywidzenia, stany gorączkowe i majaczenia – dokładnie takie, jakie opisywał Fromm jako konsekwencje ignorowania głosu sumienia.

Działania Raskolnikowa pod wpływem sumienia

Chociaż Raskolnikow stara się zaprzeczać głosowi sumienia, jego działania są podświadomie nim kierowane. Przykładem może być jego próba ochrony pijanek na ulicy, co wydaje się być motywowane wewnętrznym poczuciem moralności, mimo że sam przed sobą stara się to zanegować. Jego wyrzuty sumienia prowadzą do dziwacznych zachowań i nasilają niepokój, a sam staje się coraz bardziej zdezorientowany i rozdarty wewnętrznie.

---

3. Zakończenie

Sumienie według Fromma i doświadczenia Raskolnikowa z powieści Dostojewskiego ukazują, że sumienie, jako wewnętrzny głos moralny, jest nieuchronne i uniwersalne. Mimo starań bohatera, by wyzbyć się sumienia i kierować się własnymi teoriami, ostatecznie okazuje się, że sumienie jest nieodłączną częścią ludzkiej psychiki. Teza, że sumienie ujawnia się niezależnie od filozofii jednostki, zostaje potwierdzona poprzez analizę doświadczeń Raskolnikowa i teorii Fromma.

B. Wnioski ogólne

Sumienie stanowi uniwersalny głos moralny, który wpływa na jednostki niezależnie od ich wewnętrznych założeń i filozofii. Jest to istotny komponent ludzkiej natury, który kształtuje moralność jednostki i wpływa na jej zachowanie. Nie można go całkowicie wyeliminować ani zignorować, gdyż jego długotrwałe tłumienie prowadzi do poważnych konsekwencji psychicznych.

C. Refleksje końcowe

Rozpoznanie i zasłuchanie w głos sumienia ma kluczowe znaczenie dla zdrowia psychicznego jednostki oraz kształtowania moralności w społeczeństwie. Przypadek Raskolnikowa ukazuje, że ignorowanie lub tłumienie głosu sumienia prowadzi do wewnętrznego rozdarcia i zniszczenia. Zrozumienie roli sumienia pomoże lepiej poruszać się w skomplikowanym moralnym elemencie ludzkiego życia i zachować zdrowie psychiczne.