Temat powstania styczniowego i listopadowego w literaturze pozytywizmu i romantyzmu polskiego

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.08.2024 o 16:10

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 14.08.2024 o 13:39

Powstanie styczniowe (1863-1864) i powstanie listopadowe (1830-1831) to jedne z najbardziej dramatycznych i kluczowych wydarzeń w historii Polski XIX wieku. Ich wpływ na literaturę epok romantyzmu i pozytywizmu był ogromny. W poniższym wypracowaniu chciałbym przybliżyć, w jaki sposób te wydarzenia były przedstawiane przez twórców polskich w różnych okresach literackich oraz jakie przesłania były z nimi związane.

Romantyzm, zwłaszcza w Polsce, nierozerwalnie związany był z ideą walki o wolność i niepodległość ojczyzny. Po klęsce powstania listopadowego, które wybuchło w listopadzie 1830 roku, wielu polskich twórców znalazło się na emigracji, co miało istotny wpływ na charakter ich twórczości. Najwybitniejszym z romantycznych poetów, którzy podjęli temat powstania listopadowego, był Adam Mickiewicz. W "Dziadach" części III, czyli tzw. Dziadach drezdeńskich (1832), Mickiewicz przedstawił dramatyczne przeżycia związane z represjami po powstaniu oraz duże znaczenie moralne i duchowe tej narodowej tragedii. Konrad, bohater "Dziadów", staje się symbolem nieustającej walki z tyranią i niezłomności ducha polskiego narodu.

Również w epopei narodowej "Pan Tadeusz" (1834) Mickiewicz odniósł się do niepodległościowych nadziei Polaków, mimo że akcja utworu dotyczy wcześniejszych czasów – na początku XIX wieku. Poeta przedstawia bohaterów, którzy z wiarą oczekują na powrót Napoleona i wolność Polski. Chociaż "Pan Tadeusz" nie ukazuje bezpośrednio powstania, atmosfera oczekiwania na wolność i podjęcie walki jest wyraźnie obecna.

Juliusz Słowacki, kolejny z wielkich romantyków, w swoich utworach również odniósł się do wydarzeń powstania listopadowego. W jego dramatach, takich jak "Kordian" (1834), przedstawiony jest obraz młodego Polaka gotowego poświęcić się dla ojczyzny w akcie desperackiej walki. Kordian, główny bohater dramatu, symbolizuje samotnego bojownika, który pragnie uwolnić Polskę od zaborców, co kończy się tragiczną klęską. Słowacki, świadom kontrastów między marzeniem a rzeczywistością, pokazuje młodzieńczy zapał, ale jednocześnie demaskuje iluzje i ograniczenia jednostki.

Przechodząc do pozytywizmu, który zdominował literaturę polską po klęsce powstania styczniowego, widzimy zmianę w podejściu do tematu powstań z nieco bardziej idealistycznego na bardziej krytyczny i pragmatyczny. Klęska powstania styczniowego w 1864 roku spowodowała, że wielu intelektualistów i pisarzy zaczęło kwestionować sens walki zbrojnej oraz poszukiwać innych dróg do odzyskania niepodległości. Jednym z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego pozytywizmu był Bolesław Prus, który w powieści "Lalka" (1887-1889) przedstawił różne postawy polskiego społeczeństwa wobec przeszłych powstań. Uosabiający pozytywistyczne idee Stanisław Wokulski, główny bohater powieści, jest człowiekiem czynu, który wierzy w rozwój gospodarczy, naukowy i społeczny jako drogę do wzmocnienia narodu. Poprzez postać Wokulskiego Prus wskazuje na konieczność pracy organicznej i pracy u podstaw zamiast romantycznych zrywów.

Eliza Orzeszkowa w swojej powieści "Nad Niemnem" (1888) również odnosi się do powstania styczniowego, przedstawiając jego uczestników jako bohaterów, ale jednocześnie wskazując na potrzebę przemian społecznych i ekonomicznych w duchu pozytywistycznym. Orzeszkowa podkreśla znaczenie zjednoczenia wszystkich warstw społeczeństwa polskiego oraz konieczność pracy nad odbudową narodu i dbałości o rozwój gospodarczy.

Literatura pozytywistyczna, choć krytyczna wobec romantycznych zrywów, nie odrzucała całkowicie idei patriotyzmu i pamięci o bohaterach. Wręcz przeciwnie, pisarze pozytywistyczni starali się integrować walkę zbrojną z pracą na rzecz nowoczesnego, zreformowanego społeczeństwa. Pozytywiści tacy jak Prus i Orzeszkowa wierzyli, że Polska może odzyskać niepodległość, jeżeli najpierw wzmocni się wewnętrznie poprzez postęp cywilizacyjny.

Podsumowując, zarówno romantycy, jak i pozytywiści wielokrotnie podejmowali temat powstań narodowych, lecz czynili to z różnych perspektyw. Romantycy gloryfikowali zrywy wolnościowe, ukazując dramatyczne losy bohaterów i akcentując duchowy wymiar walki. Pozytywiści natomiast, choć doceniali ofiarność powstańców, zwracali uwagę na potrzebę intensywnej pracy organicznej i reformy społecznej jako realistycznej drogi do odzyskania niepodległości. Oba podejścia, choć różne, dopełniają się, tworząc bogaty i wielowymiarowy obraz polskiego dążenia do wolności i niepodległości w XIX wieku.