Różnorodne sposoby ukazywania powstania styczniowego w literaturze pozytywistycznej.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 7.08.2024 o 20:55

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 7.08.2024 o 20:07

Powstanie styczniowe, które wybuchło w 1863 roku i zakończyło się w 1864 roku, było jednym z najważniejszych zrywów niepodległościowych w historii Polski. Opór narodowy skierowany przeciwko zaborczym państwom, głównie Rosji, miał na celu odzyskanie suwerenności i zakończenie wieloletniej opresji. Pomimo ogromnego heroizmu walczących, powstanie zakończyło się klęską, a jego konsekwencje były dotkliwe. Tysiące Polaków zostało straconych, a dziesiątki tysięcy zesłano na Syberię. Represje popowstaniowe znacząco wpłynęły na świadomość narodową, rodząc uczucie rozpaczy i rezygnacji, ale równocześnie zmuszając do przemyślenia narodowych strategii.

Tak znaczne wydarzenia nie mogły pozostać bez echa w literaturze. Klęska powstania styczniowego symbolizowała koniec epoki romantyzmu, której wartości – ofiara, poświęcenie i walka za wszelką cenę – zostały poddane krytyce. Na ich miejsce w literaturze zaczęły wchodzić idee pozytywistyczne, które postulowały rozwój gospodarczy, pracę organiczną i edukację jako nowe drogi do odzyskania niepodległości i poprawy bytu narodowego.

Jednym z utworów, który w pozytywistycznym duchu porusza temat powstania styczniowego, jest “Gloria Victis” Elizy Orzeszkowej. Fabuła opowiadania skupia się na opisie opuszczonego grobu w poleskim lasku, gdzie leżą szczątki uczestników powstania: Marysia Tarłowskiego, Anieli i Jagmina. Historia tych bohaterów, ich miłość, nadzieje i tragiczny koniec stają się symbolem losów całego powstania. Ich śmierć, choć przepełniona bólem i tragedią, zostaje uświęcona przez krzyż z napisem “Chwała pokonanym”, który staje się symbolem hołdu i pamięci dla wszystkich poległych bohaterów.

Orzeszkowa w swoim utworze porusza tematykę szacunku dla ofiary powstańców. Podkreśla, że mimo klęski, ich trud i poświęcenie nie poszły na marne. Powstanie znacząco wpłynęło na narodową tożsamość i pamięć – stało się mitem, który inspirował kolejne pokolenia do walki i zmagań.

Innym przykładam literatury pozytywistycznej, która podejmuje tematykę powstania, jest nowela Bolesława Prusa “Omyłka”. Fabuła tego utworu opowiada o losach Leona, nauczyciela, który podczas podróży spotyka tajemniczego mężczyznę uznanego początkowo za szpiega. Historia prowadzi do odkrycia jego prawdziwej tożsamości i przeszłości związanej z powstaniem. Prus wyraża krytykę romantycznej ideologii – wskazuje na iluzoryczność i nieprzygotowanie do realnych warunków. Jego podejście jest bardziej realistyczne: ocenia powstanie jako tragiczny, ale nieskuteczny zryw, który był błędnie pojmowany w kontekście narodowego dobra. Leon symbolizuje pozytywistyczne podejście do patriotyzmu, w którym unoszenie się nad romantycznymi ideałami ustępuje rzeczywistości społecznej i gospodarczej.

“Gloria Victis” i “Omyłka” to dwa krańcowo różne spojrzenia na powstanie styczniowe: pierwszy podkreśla jego moralne i duchowe wartości, a drugi wskazuje na konieczność trzeźwego oceniania narodowych działań.

Inny utwór Elizy Orzeszkowej – “Nad Niemnem” – przedstawia losy rodziny Korczyńskich i ich relacje z Bohatyrowiczami, w kontekście wspólnej przeszłości powstańców styczniowych. Grobowce poległych powstańców stają się miejscem refleksji i wspomnień, co pokazuje, że pamięć o powstaniu jest nieodłączną częścią życia kolejnych pokoleń. Postacie, takie jak Andrzej Korczyński, symbolizują dawne ideały, a młodzi Korczyńscy starają się połączyć te romantyczne marzenia z pozytywistycznymi wartościami pracy i edukacji. Orzeszkowa w tym utworze ukazuje, że mimo upływu lat, dążenia i ofiary powstańców wciąż są punktem odniesienia dla współczesnych bohaterów. Literatura pozytywistyczna staje się tu łącznikiem romantycznych wartości z nowymi, pragmatycznymi kierunkami.

Bolesław Prus w swoim najbardziej znanym utworze, “Lalka”, także nie omija tematu powstania styczniowego. Bohater powieści, Stanisław Wokulski, jest uczestnikiem powstania, który po jego upadku zostaje zesłany na Syberię. Powraca do Warszawy pełen doświadczeń, które kształtują jego poglądy i postępowanie. Wokulski łączy w sobie romantyczny idealizm z pozytywistycznym pragmatyzmem, co czyni go postacią niezwykle złożoną. Ignacy Rzecki, inny bohater powieści, pełen jest nostalgicznych wspomnień o walce i marzeń o wolnej Polsce, które kontrastują z jego realistycznym podejściem do życia.

Prus ukazuje, że doświadczenia powstania kształtują bohaterów i ich dalsze losy. Romantyczna idea walki za wolność jest wkomponowana w realia życia codziennego i pracy, co oddaje różnorodność postaw wobec minionych wydarzeń. Patriotyzm i dążenie do wolności pozostają trwałymi wartościami, które kierują dążeniami i czynami bohaterów.

Twórcy literatury pozytywistycznej, choć krytyczni wobec romantycznych zrywów, starali się podkreślać znaczenie powstania styczniowego jako istotnego elementu pamięci narodowej. Ich motywacja była wielowątkowa: z jednej strony pragnęli przypominać o poświęceniu powstańców, z drugiej – wskazywać na konieczność nowego podejścia do kwestii narodowych.

Czy powstanie styczniowe było porażką romantyzmu? Zdania twórców pozytywistycznych były często podzielone. Orzeszkowa, z jej melancholijnymi obrazami pamięci i poświęcenia, zestawiała romantyzm z pozytywizmamii, pokazując, że te dwa nurty mogą się uzupełniać. Prus, poprzez swoje realistyczne przedstawienia, sugerował konieczność krytycznego spojrzenia na romantyczne mity, ale jednocześnie doceniał ich znaczenie w kształtowaniu patriotycznych ideałów.

Literatura pozytywistyczna starała się pełnić rolę medium, które nie tylko przypominało o ofiarach i ideach powstańców, ale także podkreślało potrzebę realnych działań. Praca, nauka i współpraca społeczna stawały się nowymi narzędziami walki o niepodległość. Autorzy tacy jak Orzeszkowa i Prus nie zgadzali się na kompromis z zaborcami, podkreślając konieczność narodowego zjednoczenia i aktywności.

W ten sposób literatura pozytywistyczna ukazywała powstanie styczniowe jako wieloaspektowe zjawisko – pełne bólu i porażki, ale również nadziei i inspiracji. Była to literatura, która przypominała, że walka o niepodległość jest procesem długotrwałym i wymagającym różnorodnych form działania.