Obraz społeczeństwa polskiego ukazany w „Potopie” H. Sienkiewicza. Postacie idealizowane przez pisarza.

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 15.08.2024 o 12:33

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 15.08.2024 o 11:43

Henryk Sienkiewicz, tworząc „Potop”, drugą część swojego słynnego Trylogii, miał na celu nie tylko przedstawienie dramatycznych wydarzeń polsko-szwedzkiej wojny, ale również pokrzepienie serc Polaków żyjących pod zaborami. Powieść ta nie jest jedynie literackim spojrzeniem na przeszłość, lecz także głęboką analizą społeczeństwa polskiego XVII wieku, ukazującą jego różne warstwy, zarówno w aspektach negatywnych, jak i pozytywnych. W niniejszym wypracowaniu postaram się prześledzić obraz polskiego społeczeństwa przedstawiony w „Potopie” oraz omówić postacie idealizowane przez Sienkiewicza, które służą jako wzory do naśladowania.

Sienkiewicz, kreśląc obraz magnaterii, nie szczędził ostrych piór. W powieści przedstawia ich jako ludzi egoistycznych, działających jedynie na własną korzyść, bez najmniejszych wyrzutów sumienia wobec zdrady narodowej. Najlepszymi przykładami tego rodzaju postaci są bracia Radziwiłłowie: Bogusław i Janusz. To ich zdrada stała się symbolem hańby. Wspomniane wydarzenia w Ujściu i Kiejdanach to ewidentne przykłady działań sprzecznych z interesami kraju i narodu, pokazujące, jak nisko mogą upaść ludzie, kierujący się jedynie własnym interesem. U Sienkiewicza magnaci są kreowani jako wichrzyciele, awanturnicy, niewdzięcznicy, których postawy są dalekie od jakiejkolwiek formy patriotyzmu. Warto jednak zauważyć, że autor ukazuje również wyjątki, takie jak Sapieha, Lubomirski czy Zamojski, którzy mimo wszystko wykazują się patriotyzmem, choć nie są idealizowani do takiego stopnia jak inni bohaterowie.

Szlachta, jako druga grupa społeczna, również nie została oszczędzona ostrą krytyką Sienkiewicza. Wielokrotnie podkreśla on ich szybkie przystosowanie do nowej sytuacji i akceptację szwedzkiego monarchy. W powieści widzimy, jak łatwo ulegają oni obietnicom przywilejów i podporządkowują się rozkazom szwedzkich dowódców, co Sienkiewicz przedstawia jako przykłady moralnego upadku. Postaci takie jak rotmistrz Kmicic i jego kompania są typowymi reprezentantami tego zjawiska. Choć później Kmicic przechodzi wewnętrzną przemianę, jego początkowa postawa jest krytycznym odniesieniem do politycznej krótkowzroczności, samolubności i hardości części szlachty. Autor jednakże przywołuje postać Skrzetuskiego jako przykład prawdziwego patriotyzmu i gotowości do walki, co wskazuje, że nawet wśród szlachty można znaleźć jednostki wartościowe.

W dziele Sienkiewicza brak jest konkretnych bohaterów pochodzących z mieszczaństwa i chłopstwa, jednak autor poświęca uwagę ich ogólnej charakterystyce. Sienkiewicz ukazuje ich jako ludzi pełnych patriotyzmu, gotowych do obrony narodu i wierności królowi Janowi Kazimierzowi. Przykłady partyzanckich działań rozsianych po całym terytorium Rzeczpospolitej świadczą o powszechnym sprzeciwie wobec obcego panowania i narzuconych opresji ekonomicznych. Mieszczaństwo i chłopi, mimo ciężkiej sytuacji materialnej i politycznej, wykazują się ogromną determinacją. Jest to pewne przeczucie nadchodzących lepszych czasów, jak obietnice króla Jana Kazimierza dotyczące poprawy życia chłopów po zakończeniu wojny.

Sienkiewicz, mimo ukazywania licznych wad różnych warstw społecznych, nie szczędzi idealizowanych postaci, które miałyby służyć jako wzory do naśladowania. Jednym z takich bohaterów jest Jan Kazimierz, król Polski. Choć historyczne opinie na jego temat bywają krytyczne, Sienkiewicz przedstawia go jako władcę doskonałego, ojcowskiego opiekuna narodu. Symboliczne są sceny z jego udziałem, takie jak komunia święta we Lwowie, w której oddaje Polskę pod opiekę Boga, co jest wyrazem ogromnej odpowiedzialności i duchowego przywództwa.

Inną postacią idealizowaną przez Sienkiewicza jest Augustyn Kordecki, przeor klasztoru na Jasnej Górze. Uosabia on głęboką wiarę, patriotyzm i gotowość do poświęceń. Kordecki jest kreowany na postać niemalże świętą, której siła tkwi w wizjonerskich zdolnościach i duchowej mocy. Jest jednym z głównych bohaterów obrony Częstochowy, co stanowi kluczowy moment w „Potopie”, będący symbolem potęgi ducha polskiego narodu.

Jerzy Michał Wołodyjowski, często nazywany małym rycerzem, jest kolejną legendarną postacią, która przeszła do literackiej świadomości jako wzór polskiego wojownika. Wołodyjowski, który początkowo był stronnikiem Radziwiłła, ostatecznie staje się jednym z najwierniejszych obrońców Rzeczpospolitej. Jego postać symbolizuje lojalność, odwagę i oddanie dla ojczyzny, co jest niezmiernie ważne w kontekście literackim i społecznym.

Kolejną symbolicznie idealizowaną postacią jest Oleńka Billewiczówna, która reprezentuje ideał polskiej kobiety – dobra, dumna, wierna i kochająca. Jej wyjątkowa postawa, sprzeciw wobec Radziwiłła, odwaga i lojalność są wyrazem najcenniejszych wartości, jakie kobieta może sobą reprezentować. Oleńka jest przykładem nieskazitelnej miłości i podporządkowania się wyższym celom, co jest niezwykle podnoszące na duchu.

Nie można pominąć również Jana Onufrego Zagłoby, postaci pełnej życia, rubasznej, lecz także niezwykle odważnej, kiedy tego wymaga sytuacja. Zagłoba to kwintesencja polskiej natury – pełen humoru, błyskotliwy, a zarazem lojalny i oddany sprawie narodowej. Dzięki swym dowcipom i optymizmowi wnosi wiele kolorytu do powieści, ale również pokazuje, że w najtrudniejszych momentach potrafi stanąć na wysokości zadania jako prawdziwy patriota.

Cele heroizacji i sakralizacji bohaterów przez Sienkiewicza są jasne. Tworzenie wzorców osobowych miało na celu wskrzeszanie wartości patriotycznych w społeczeństwie. Przykłady takich pozytywnych postaci jak Jan Kazimierz, Augustyn Kordecki, Jerzy Michał Wołodyjowski, Oleńka Billewiczówna czy Jan Onufry Zagłoba miały służyć jako wzory do naśladowania. Sienkiewicz, poprzez „Potop”, starał się wzbudzić nadzieję i pokazać, że walka o suwerenność kraju jest możliwa i zawsze warto ją podjąć. Dzieło to miało na celu zachęcić do niepoddawania się trudnościom i ciężkiej sytuacji politycznej oraz społecznej, w jakiej znajdowały się współczesne mu pokolenia Polaków.

Podsumowując analizę obrazu społeczeństwa polskiego w „Potopie” Sienkiewicza, możemy zauważyć, że autor mistrzowsko ukazał zarówno wady jak i zalety różnych warstw społecznych. Przedstawienie magnaterii jako samolubnych i krótkowzrocznych, a szlachty jako politycznie nierozważnej, kontrastuje z ukazanymi ideałami pochodzącymi z kręgów mieszczaństwa, chłopstwa oraz jednostek wybitnych jak Wołodyjowski czy Kordecki. Idealizowanie bohaterów przez Sienkiewicza miało głęboki sens lekarstwa na zbolałe serca Polaków, pokazując, że wśród mroku jest zawsze miejsce na promyk nadziei.

„Potop” jest nie tylko dziełem literackim, lecz również ważnym dokumentem epoki, który wpływał na patriotyczną i polityczną świadomość współczesnych Polaków. Inspiracje płynące z postaci kreowanych przez Sienkiewicza mogą także w dzisiejszych czasach stanowić wzorzec do naśladowania. Studia nad postaciami z „Potopu” ukazują, że mimo upływu lat wartości takie jak patriotyzm, lojalność, odwaga i miłość są zawsze aktualne i stanowią fundament społecznej tkanki każdej narodowej wspólnoty.