Literatura parenetyczna w renesansie. Omówienie na niektórych tekstach literatury polskiej

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 16.08.2024 o 9:31

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 16.08.2024 o 8:56

I. Wstęp

Renesans, znany również jako odrodzenie, to epoka, która przypada na przełom XV i XVI wieku. Ten okres cechował się specyficznym renesansem kultury antycznej oraz humanizmu, co przyniosło nowe, bardziej optymistyczne spojrzenie na człowieka i świat w porównaniu do średniowiecza. Renesans przypisywał człowiekowi centralne miejsce w rzeczywistości i gloryfikował indywidualne możliwości oraz rozwój intelektualny jednostki. Charakterystyka literatury renesansowej obejmowała przystępność oraz możliwość urzeczywistnienia proponowanych wzorców. Właśnie w tak ukształtowanym kontekście pojawiła się literatura parenetyczna, która miała za zadanie przekazywać te nowe wartości i wzorce postępowania, dostosowane do renesansowego światopoglądu.

II. Wzorowy ziemianin

Mikołaj Rej - "Żywot człowieka poczciwego"

Mikołaj Rej, często nazywany ojcem literatury polskiej, w dziele "Żywot człowieka poczciwego" przedstawił ideał ziemianina - człowieka żyjącego w zgodzie z naturą, moralnie nienagannego, pracowitego i oddanego swojej społeczności. Utwór ten jest podzielony na trzy księgi, które odpowiadają kolejnym etapom życia człowieka: dzieciństwo, młodość, wiek dojrzały i starość.

Księga pierwsza: Wychowanie i kształcenie młodego pokolenia

Księga ta koncentruje się na wychowaniu młodych ludzi, podkreślając wagę dobrych obyczajów oraz izolowania młodzieży od złych przykładów moralnych. Rej sugeruje, że rozwój młodzieży powinien odbywać się poprzez ćwiczenia i zabawy, które mają kształtować ich umiejętności i charakter. Autor kładzie również nacisk na edukację praktyczną, zalecając młodym osobom wyjazd za granicę oraz pobyt na dworach magnackich, co miało dać im nie tylko wiedzę teoretyczną, ale również praktyczne doświadczenie.

Księga druga: Wiek średni

W drugiej części utworu, Rej opisuje moment powrotu młodego człowieka z dworu magnackiego, zakładanie przez niego rodziny oraz angażowanie się w pracę na rzecz społeczności. Szlachcic, według Reja, powinien być wzorem moralności, pracowitości i oddania swoim obowiązkom. Autor krytykuje wady takie jak obżarstwo, chciwość i pijaństwo, przeciwstawiając im ideały życia wiejskiego, które opisuje jako sielankowe i pełne spokoju oraz harmonii z naturą.

Księga trzecia: Starość

Trzecia księga koncentruje się na starości, skupiając się na moralności i naturalności śmierci. Rej opisuje życie zgodne z naturą, konieczność dbania o cnoty oraz moralność, a także przygotowanie się do nadchodzącej śmierci w sposób pogodny i godny.

Jan Kochanowski - "Pieśń świętojańska o Sobótce"

Innym ważnym dziełem literatury parenetycznej, które odnosi się do ideału życia wiejskiego, jest "Pieśń świętojańska o Sobótce" Jana Kochanowskiego. W tej poetyckiej formie Kochanowski przeciwstawia życie wiejskie, pełne pokoju i harmonii, do życia dworskiego, które opisuje jako pełne wysługiwania się ludźmi i niebezpieczeństw.

Przeciwstawienie życia wiejskiego do dworskiego

Kochanowski idealizuje życie na wsi, opisując je jako przynoszące dobrobyt i zadowolenie, w przeciwieństwie do życia dworskiego, które często wiązało się z intrygami i przymusem.

Idealizacja życia na wsi

W pieśni "Panny XII", Kochanowski przedstawia sielankowy obraz życia na wsi, pełen pracy na roli, która jest źródłem dobrobytu i zadowolenia. Poeta czerpie z tradycji ludowej, tworząc idylliczny obraz wsi, który miał być wzorem do naśladowania dla odbiorców jego twórczości.

Tradycja ludowa

Kochanowski włącza do utworu elementy tradycji ludowej, takie jak sobótki, co dodatkowo podkreśla związek z rodzimym folklorem i kulturą.

III. Wzorowy dworzanin

Łukasz Górnicki - "Dworzanin polski"

Łukasz Górnicki w swoim dziele "Dworzanin polski" przedstawił ideał szlachcica-dworzanina, który łączy w sobie cechy wykształcenia, kultury osobistej oraz odwagi. "Dworzanin polski" to dzieło strukturalnie oparte na debacie przeprowadzonej w domu biskupa Maciejowskiego, w czasie której omawiane są cechy idealnego dworzanina.

Idealne cechy dworzanina

Idealny dworzanin, według Górnickiego, powinien wyróżniać się dobrym pochodzeniem, wykształceniem, wytwornością oraz patriotyzmem. Górnicki kładzie nacisk na zainteresowanie dworzanina sztuką, muzyką oraz językiem ojczystym. Autor podkreśla także, jak ważne są cechy takie jak szlachetność, odwaga oraz umiejętność zachowania się w towarzystwie.

Krytyka Mikołaja Reja

Rej z kolei krytykuje ideę idealnego dworzanina przedstawioną przez Górnickiego w swoim dziele "Żywot człowieka poczciwego", gdzie przeciwstawia dworski tryb życia naturalnemu i prostemu życiu na wsi.

IV. Wzorowy patriota

Jan Kochanowski - "Odprawa posłów greckich"

Jan Kochanowski w swoim dziele "Odprawa posłów greckich", stosując klasyczne reguły budowy tragedii oraz nawiązując do mitologii, przedstawia problematykę patriotyzmu i odpowiedzialności za dobro wspólne. W utworze tym Antenor, który jest wzorem patrioty, przeciwstawia się egoistycznym działaniom Parysa.

Piotr Skarga - "Kazania sejmowe"

Piotr Skarga w swoich "Kazaniach sejmowych" w metaforyczny sposób nawołuje do miłości ojczyzny i rozsądku. Skarga używa przestrogi, porównując ojczyznę do matki czy tonącego statku, przewidując upadek Rzeczpospolitej, jeśli naród nie zmieni swojego postępowania.

Andrzej Frycz Modrzewski - "O poprawie Rzeczypospolitej"

Andrzej Frycz Modrzewski w dziele "O poprawie Rzeczypospolitej" zawarł szczegółowe propozycje reform w pięciu księgach: "O obyczajach", "O prawach", "O wojnie", "O kościele" oraz "O szkole". Modrzewski proponuje reformy takie jak równość wobec prawa, rozwiązywanie konfliktów dyplomatycznie oraz poprawa moralności i obyczajów.

Mikołaj Rej - "Krótka rozprawa między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem"

W "Krótkiej rozprawie między trzema osobami, Panem, Wójtem a Plebanem", Mikołaj Rej krytykuje nie tylko społeczne obyczaje swojej epoki, ale również instytucje państwowe i kościelne. Autor przedstawia satyryczny dialog, który ukazuje samowolę szlachecką, łapówkarstwo, nieefektywność pracy sądów oraz prywatne interesy, które zagrażają dobrobytowi państwa.

V. Poeta doctus

Jan Kochanowski to przykład renesansowego poety doctus, który wyróżniał się nie tylko talentem, ale również szeroką wiedzą i wykształceniem. Studiował w Krakowie, Królewcu oraz Padwie, gdzie zdobył solidne wykształcenie, co znalazło odzwierciedlenie w jego twórczości.

Biografia i edukacja

Kochanowski znał języki klasyczne takie jak łacina, greka oraz hebrajski, co umożliwiło mu czerpanie z literackich wzorów antycznych i przenoszenie ich na grunt polski.

Literackie wzory

Horacy był jednym z literackich wzorów Kochanowskiego, który inspirował się jego twórczością oraz filozofią stoicką i epikurejską.

Twórczość

Twórczość Kochanowskiego obejmuje różne gatunki literackie: pieśni, fraszki, tragedie, treny, hymny. "Psałterz Dawidów" jest przykładem utworu, w którym mistrzowsko przenosi formy klasyczne na grunt polski, integrując jednocześnie tradycję chrześcijańską.

VI. Zakończenie