Czy cel uświęca środki? Rozważenie na podstawie "Konrada Wallenroda" i dwóch innych postaci literackich

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 16.01.2026 o 17:51

Temat „czy cel uświęca środki” od wieków budzi kontrowersje i refleksję w literaturze. Wielu pisarzy ilustrowało dylematy moralne swoich bohaterów, którzy w dążeniu do osiągnięcia swoich celów zmuszeni byli do podejmowania trudnych i często nieetycznych decyzji. W literaturze polskiej szczególnie postać Konrada Wallenroda autorstwa Adama Mickiewicza jest ucieleśnieniem takiego konfliktu moralnego. Przyjrzyjmy się również bohaterom z innych dzieł literackich, jak choćby Makbetowi z tragedii Williama Szekspira i Raskolnikowowi z „Zbrodni i Kary” Fiodora Dostojewskiego, by lepiej zrozumieć ten temat.

Konrad Wallenrod jest postacią tragiczną, rozdartej wewnętrznie między miłością do ojczyzny a osobistymi przekonaniami. Jest to bohater, który zdecydował się poświęcić moralność na rzecz patriotyzmu. W miarę jak akcja utworu się rozwija, Wallenrod staje się Mistrzem Zakonu Krzyżackiego, żeby zniszczyć go od środka i uratować Litwę przed najazdem niemieckich rycerzy. Jego działania polegają więc na przemocy, kłamstwie i zdradzie, by osiągnąć wyższy cel – wolność swojej ojczyzny. Młodzian ten staje przed tragicznym wyborem prawdy i lojalności wobec własnych moralnych zasad a skutecznością w działaniu na rzecz Litwy. Dla Wallenroda cel nie tylko uświęca środki, ale wręcz wymusza ich stosowanie. Kiedy jednak cel zostaje osiągnięty, bohater nie czuje szczęścia z powodu zwycięstwa, ale obciążony jest bagażem swoich moralnych przewinień.

Podobne dylematy, związane z relacją między celem a środkami, znajdziemy w tragedii „Makbet” Williama Szekspira. Bohater Szekspira, pragnąc władzy, wkracza na drogę zbrodni i zdrady. Przytłoczony przepowiednią wiedźm oraz podszeptem ambitnej żony, Lady Makbet, bohater ten morduje króla Duncana, aby samemu zasiąść na tronie. Posuwa się do licznych zbrodni, próbując zabezpieczyć swoją pozycję. Obsesja na punkcie władzy prowadzi Makbeta do zatracenia jakichkolwiek moralnych zahamowań i ostatecznie sprowadza na niego zgubę. W przypadku Makbeta, cel zdobycia i utrzymania władzy nie tylko uświęca środki, ale prowadzi do całkowitego rozmycia granic między dobrem a złem. Bohater płaci za swoje czyny najwyższą cenę, ostatecznie ginąc, co eksponuje tragizm jego losu – osiągnięcie celu kosztem utraty człowieczeństwa i moralności prowadzi do upadku.

Innym interesującym przypadkiem jest postać Rodiona Raskolnikowa z „Zbrodni i kary” Fiodora Dostojewskiego. Raskolnikow, biedny student z Sankt Petersburga, tworzy teorię, według której niektóre jednostki mają moralne prawo do popełniania przestępstw, jeśli ich działania mogą prowadzić do większego dobra. Przekonany o słuszności swojej teorii, decyduje się zabić lichwiarkę Alonę Iwanowną, wierząc, że uczyni świat lepszym miejscem i pomoże sobie finansowo. Niemniej jednak, po dokonaniu zbrodni, dręczy go poczucie winy, co prowadzi do jego psychicznego załamania. W końcu Raskolnikow zdaje sobie sprawę, że cel nie może uświęcić środków, jeśli cena, jaką za to trzeba zapłacić, to moralny i duchowy upadek jednostki. Bohater Dostojewskiego, nawiedzany wewnętrznymi konfliktami, ostatecznie poddaje się policji i przyznaje się do zbrodni, szukając odkupienia.

Analizując losy Konrada Wallenroda, Makbeta i Rodiona Raskolnikowa, możemy zauważyć, że choć kierują się różnymi pobudkami i działają w różnych kontekstach, ich historie łączy wspólny mianownik – wszyscy ci bohaterowie podejmują działania moralnie wątpliwe dla osiągnięcia celów, które uznają za wyższe. Literatura przedstawia jednak, że takie podejście niesie za sobą tragiczne konsekwencje, wskazując na to, że cel niekoniecznie uświęca środki. Wallenrod, osiągając swój cel, traci poczucie wewnętrznej harmonii; Makbet, zdobywając tron, ostatecznie zatraca swoje człowieczeństwo i ginie; Raskolnikow zaś, odnosząc się do swojej moralnej teorii, odkrywa jej fałszywość, co prowadzi go do załamania psychicznego i duchowego. Dzieła te, mimo że funkcjonują w różnych literackich konwencjach, ukazują głęboki moralny dyskurs na temat etyki i konsekwencji działań człowieka, implikując, że cel sam w sobie nie zawsze może usprawiedliwiać środki do niego prowadzące.