Konwencja oniryczna jako sposób kreowania świata przedstawionego i jej funkcja w tworzeniu znaczeń w utworze literackim

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 11.11.2025 o 9:34

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 2.11.2025 o 18:17

Konwencja oniryczna to sposób na przedstawienie świata snów i marzeń sennych w literaturze. Oniryzm, często obecny w literaturze od czasów antyku, pozwala twórcom na kreowanie rzeczywistości opartej na nierealnych i fantastycznych elementach, które niejednokrotnie mają głębokie znaczenie symboliczne. Sny odgrywają w literaturze wieloraką rolę, od ukazania psychologicznego wnętrza postaci, przez metafizyczne pytania o istotę egzystencji, aż po artystyczne narzędzie do eksperymentowania z formą narracyjną. W niniejszym wypracowaniu zostanie przedstawiona rola konwencji onirycznej w kreowaniu świata przedstawionego na przykładzie kilku kluczowych dzieł literatury polskiej oraz światowej, takich jak "Lalka" Bolesława Prusa, "Proces" Franza Kafki, "Faust" Johanna Wolfganga von Goethego, "Zbrodnia i kara" Fiodora Dostojewskiego czy "Makbet" Williama Szekspira.

Jednym z najbardziej znanych przykładów wykorzystania konwencji onirycznej w literaturze polskiej jest "Lalka" Bolesława Prusa. Prus stosuje sny dla pogłębienia psychologii postaci i ukazania ich wewnętrznych konfliktów. Szczególnie interesującym fragmentem jest sen Stanisława Wokulskiego, w którym widzi siebie jako "niedźwiedzia odarty ze skóry, z łańcuchem na szyi". Sen ten ukazuje jego wewnętrzny dramat i poczucie niewoli wobec własnych ambicji oraz skomplikowanego uczucia wobec Izabeli Łęckiej. Prus, inspirując się filozofią pozytywizmu i przekonaniem, że sny mogą być odzwierciedleniem prawdziwych uczuć i stanów psychicznych, używa oniryzmu do przedstawienia głęboko skrywanych emocji bohatera, które trudno byłoby oddać w realistyczny sposób.

Konwencja oniryczna zyskuje na znaczeniu również w "Procesie" Franza Kafki, w którym sen i rzeczywistość przenikają się w sposób nieodróżnialny, co stanowi metaforę dla egzystencjalnego niepokoju i niepewności bohatera, Józefa K. Kafka znany jest z tworzenia świata przedstawionego, gdzie granica między jawą a snem jest niejasna, co potęguje wrażenie absurdu i surrealizmu. Oniryzm w "Procesie" jest narzędziem do ukazania bezsilności człowieka wobec bezosobowych struktur władzy, które wydają się być zarówno nielogiczne, jak i wszechobecne. Przykładem może być scena aresztowania Józefa K., która mimo swojej absurdalności nie budzi zdziwienia bohatera, co czyni ten moment jeszcze bardziej onirycznym i przypominającym senne koszmary.

W "Fauście" Johanna Wolfganga von Goethego konwencja oniryczna jest wykorzystywana do eksploracji metafizycznych idei i wewnętrznych dylematów głównego bohatera. Goethe wprowadza elementy snów i wizji, aby ukazać wewnętrzne konflikty dr. Fausta oraz jego dążenie do absolutu i transcendencji. Sny pełnią tutaj rolę symbolicznego krajobrazu, w którym Faust zmaga się z demonami swojej duszy, a także zostaje postawiony przed wyborami moralnymi. Wewnętrzna walka bohatera jest ukazana nie tylko poprzez jego działania, ale również przez metafizyczne doświadczenia oniryczne, które wzbogacają narrację i nadają utworowi wielowarstwowe znaczenie.

Fiodor Dostojewski w "Zbrodni i karze" często sięga po sny jako sposób na głębsze zrozumienie swoich bohaterów. Jednym z najbardziej przejmujących snów jest ten, w którym Raskolnikow widzi konia biczowanego na śmierć. Sen ten symbolizuje brutalność i moralne upadki, z którymi bohater zmaga się, oraz jego wewnętrzne poczucie winy. Oniryzm w powieści Dostojewskiego pełni rolę lustra, w którym odbijają się ukryte lęki i pragnienia postaci, co pozwala czytelnikom na lepsze zrozumienie ich psychologicznych motywacji.

William Szekspir w "Makbecie" wykorzystuje konwencję oniryczną do ukazania skutków ambicji i moralnego upadku. Lady Makbet, dręczona wyrzutami sumienia po dokonaniu zbrodni, doświadcza snu na jawie, w którym nieustannie myje ręce, próbując zmyć krew. Jej oniryczne halucynacje są wyrazem nieustannego poczucia winy i moralnego rozkładu, który prowadzi ją do obłędu. Szekspir, używając snów i wizji, wzmacnia dramatyczny efekt i ukazuje destrukcyjny wpływ zbrodni na psychikę bohaterów.

Podsumowując, konwencja oniryczna w literaturze jest potężnym narzędziem artystycznym, które pozwala autorom na kreowanie wielowymiarowych światów przedstawionych oraz ukazanie wewnętrznych stanów postaci w sposób, którego nie dałoby się oddać przy użyciu bardziej realistycznych form narracji. Sny i wizje pozwalają na eksplorację psychologicznych, metafizycznych i moralnych problemów, nadając utworom literackim głębię i symboliczne znaczenie. Dzięki oniryzmowi czytelnicy mogą lepiej zrozumieć skomplikowane emocje i wewnętrzne konflikty bohaterów, co czyni literaturę bardziej angażującą i refleksyjną.