Obraz społeczeństwa polskiego XVII wieku w „Potopie” Henryka Sienkiewicza

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: dzisiaj o 11:20

Powieść Henryka Sienkiewicza „Potop”, będąca drugą częścią Trylogii, to nie tylko trzymająca w napięciu opowieść o wojnie, miłości i honorze, lecz także szeroko zakrojona panorama społeczeństwa polskiego XVII wieku. Autor, bazując na wydarzeniach historycznych – najazdzie szwedzkim w latach 1655–166 – stara się wiernie oddać realia epoki, ukazując bogactwo warstw społecznych i różnorodność postaw obywateli Rzeczypospolitej. W swoim dziele Sienkiewicz nie tylko gloryfikuje polski patriotyzm, ale i ukazuje wady oraz słabości ówczesnego społeczeństwa.

Szlachta – wierność, patriotyzm i prywata

Najliczniej prezentowaną w „Potopie” grupą społeczną jest szlachta. Sienkiewicz oddaje jej różnorodność – od bohaterstwa i ofiarności po prywatyzm i brak odpowiedzialności za losy ojczyzny. Do najszlachetniejszych przedstawicieli należą Andrzej Kmicic, Jan Skrzetuski czy hetman Jan Sobieski. Łączy ich typowe dla szlachty umiłowanie wolności, religii oraz ojczyzny. Autor jednak nie idealizuje całego stanu. Obok pozytywnych bohaterów pojawiają się także tacy, którzy myślą jedynie o własnych korzyściach – np. panowie Radziwiłłowie, którzy przechodzą na stronę wroga, motywowani chęcią utrzymania własnej potęgi i wpływów.

Szlachta cechuje się silnym przywiązaniem do tradycji, dumą z przywilejów, a jednocześnie skłonnością do kłótni i anarchii. Często na pierwszy plan wysuwa się „złota wolność szlachecka”, która z jednej strony świadczy o demokracji stanowej, z drugiej jednak prowadzi do osłabienia państwa. Sienkiewicz pokazuje, że nie wszyscy szlachcice dbają o dobro wspólne – wielu z nich pod pretekstem obrony wolności unika obowiązków, w czym przejawia się słabość Rzeczypospolitej.

Arystokracja i magnateria

W powieści wyraźnie wyodrębniona jest elita społeczna – magnateria, potężniejsze rody dysponujące własnymi armiami i majątkami. To właśnie Radziwiłłowie, jako symbol tej grupy, ukazani są raczej negatywnie. Sienkiewicz krytykuje ich pychę, zdradę narodu i egoistyczne dążenia do władzy. Arystokracja w „Potopie” to zarówno potężna siła, mogąca wpływać na losy kraju, jak i przyczyna upadku – przez własne ambicje i brak jedności.

Mieszczanie i chłopi – niski status, rola bierna

Sienkiewicz stosunkowo niewiele miejsca poświęca mieszczanom i chłopom – odzwierciedlając tym samym hierarchię społeczną epoki. Mieszczanie pojawiają się w scenach obrony miast (np. Częstochowy), lecz odgrywają raczej rolę drugoplanową. Autor oddaje ich lęk przed przemocą oraz gotowość do współpracy z lepiej zorganizowanymi wojskami czy duchowieństwem.

Chłopi, stanowiący podstawę gospodarki, ukazani są na marginesie wydarzeń. Przez Sienkiewicza przedstawieni zostali raczej jako ofiary wojny, grabione przez obce wojska, zmuszane do ucieczki lub ukrywania się. Nie mają wpływu na decyzje polityczne – są tłem dla działań wyższych warstw społecznych, co oddaje rzeczywisty podział ról w XVII-wiecznej Rzeczypospolitej.

Duchowieństwo – przewodnicy duchowi narodu

Znaczącą rolę w „Potopie” odgrywa duchowieństwo, szczególnie przedstawiciele zakonów, jak przeor Kordecki z Jasnej Góry. Duchowni są duchowymi przewodnikami narodu, podtrzymują morale, organizują obronę i dają przykład wytrwałości oraz poświęcenia. Obraz duchowieństwa w powieści jest pozytywny – podkreśla jego jednoczącą i mobilizującą siłę w obliczu zagrożenia.

Społeczeństwo wobec zagrożenia i wojny

Sienkiewicz nie tylko pokazuje podziały społeczne, ale i reakcje różnych grup na katastrofę najazdu. Szczególnie interesująco ukazuje przemianę bohaterów (jak Kmicica), którzy od egoistycznych poczynań dochodzą do postawy pełnej poświęcenia dla kraju. Wielu Polaków wykazuje się bohaterstwem i solidarnością, ale nie brak także przykładów zdrady, tchórzostwa, czy apatii.

Podsumowanie

Obraz społeczeństwa polskiego XVII wieku w „Potopie” to niezwykle szeroka i wielowymiarowa panorama. Sienkiewicz ukazuje zarówno zalety, jak i wady ówczesnych obywateli Rzeczypospolitej: umiłowanie wolności, przywiązanie do wiary i ojczyzny, poczucie honoru, ale też kłótliwość, prywatyzm i brak jedności. Dzięki temu czytelnik otrzymuje prawdziwy, daleki od uproszczeń portret narodu w trudnych czasach, z którego płyną nie tylko przestrogi, ale i podziw dla siły oraz determinacji Polaków.

Literatura podmiotu: - Henryk Sienkiewicz, „Potop”

Literatura przedmiotu: - Jerzy Łanowski, „Sienkiewicz i jego dzieło”, Warszawa 1995.