Postawa szlachty polskiej w literaturze baroku i oświecenia
Rodzaj zadania: Wypracowanie
Dodane: dzisiaj o 12:59
Streszczenie:
Poznaj postawę szlachty polskiej w literaturze baroku i oświecenia, jej zalety, wady oraz wpływ na losy Rzeczypospolitej.
Temat: Przedstaw postawę szlachty polskiej w literaturze siedemnastego i osiemnastego wieku – barokowej i oświeceniowej
Wstęp
Barok i oświecenie to dwa odmienne okresy w historii polskiej literatury, które przypadły na czasy wielkich przemian w życiu społecznym, politycznym i kulturowym Rzeczypospolitej. W obu epokach wyjątkowo silną pozycję miała szlachta, będąca istotnym ogniwem ustroju złotej wolności i demokracji szlacheckiej. Obraz polskiej szlachty znajdował szerokie odbicie w literaturze tych okresów, stanowiąc zarówno obiekt pochwały, jak i krytyki. Do analizy postawy tej warstwy społecznej posłużę się wybranymi utworami literatury barokowej oraz oświeceniowej, ukazującymi przemiany, jakie zachodziły w mentalności i obyczajach szlachty.Szlachta polska w literaturze baroku XVII wieku
W baroku, przypadającym na XVII wiek, pozycja szlachty osiągnęła swoje apogeum. To czas triumfu sarmatyzmu – ideologii, w której szlachta upatrywała swego powołania i wyjątkowości. Sarmatyzm wiązał się z kultem tradycji, dumą z wolności szlacheckiej, przywiązaniem do katolicyzmu oraz poczuciem misji obrony ojczyzny i ładu społecznego. Literatura barokowa obfitowała zarówno w pochwały, jak i krytykę tych postaw.Jednym z najważniejszych głosów baroku był Wacław Potocki, autor poematu „Wojna chocimska” oraz licznych fraszek i epigramatów. Potocki, będący sam szlachcicem, w swoim dziele wyrażał dumę z korzystnych dla szlachty wolności, ale także zauważał ich nadużycia. Idealizował szlachtę, która dzielnie stawała do obrony ojczyzny przed potopem szwedzkim czy najazdami tureckimi, lecz jednocześnie krytykował ją za egoizm, prywatę i nieposłuszeństwo wobec króla. Szczególnie piętnował zjawisko liberum veto, które prowadziło do anarchii i rozkładu państwa:
> „Tak to, Panowie, w tymże postępujem stanie, > Że i umieć, i chcieć dobrze wszystko nam spanie.”
Tendencje krytyczne wobec szlachty obecne są także w literaturze satyrycznej, np. w „Pamiętnikach” Jana Chryzostoma Paska. Pasek ukazuje barwne życie ziemianina, wojaka i awanturnika, jego przywiązanie do tradycji, religijność, ale i butę, skłonność do kłótni oraz pieniactwa. Bohater tych memuarów nie jest wolny od wad – przejawia pychę, niechęć do obcych, czasem pogardę dla innych stanów, co odzwierciedla mentalność szlachty tamtych czasów.
Przykład szlachty pełnej przywiązania do ziemi, religii i tradycji znajdujemy w twórczości Zbigniewa Morsztyna czy „Na trybunale” Andrzeja Morsztyna, których poezja nasycona jest refleksją nad przemijaniem i nietrwałością doczesnych dóbr, ale także gloryfikacją szlacheckiego stylu życia.
Obraz szlachty w literaturze oświecenia XVIII wieku
W osiemnastym wieku, wraz z nadejściem oświecenia, literatura zaczęła ukazywać szlachtę w nowym świetle. Z jednej strony wciąż obecna była tradycja sarmacka, z drugiej – coraz mocniej akcentowana była potrzeba reform i krytyczna diagnoza stanu Rzeczypospolitej. Oświecenie przyniosło nową, racjonalistyczną wizję społeczeństwa, postulaty edukacji i pracy dla dobra ogółu, a także ostrą krytykę szlacheckiej stagnacji, zacofania i sprzeciwu wobec zmian.Wybitnym przykładem jest twórczość Ignacego Krasickiego – zwłaszcza wiersze satyryczne i bajki, w których bezlitośnie wytykał szlacheckie wady: egoizm, pieniactwo, brak patriotyzmu, ksenofobię i nadmierne przywiązanie do prywatnych interesów. W jego „Monachomachii” znajdziemy obraz szlachty kłótliwej i odgrodzonej od rzeczywistych problemów społecznych. W satyrze „Świat zepsuty” Krasicki pisze ironicznie:
> „Szlachcic na zagrodzie, równy wojewodzie.”
To przysłowie, w ustach poety, staje się wyrazem krytyki – równość i niezależność szlachty obraca się w niechęć do podporządkowania się prawu i wspólnemu dobru.
Krytyka szlachty pojawia się także w „Do króla” Ignacego Krasickiego, w którym poeta broni oświeconego władcy przed atakami konserwatywnej, wstecznej szlachty, niezdolnej do zaakceptowania nowych reform.
Stanisław Staszic w swoim fundamentalnym dziele „Uwagi nad życiem Jana Zamoyskiego” przeciwstawia szlacheckiej anarchii idee silnego państwa, opartego na pracy, edukacji i odpowiedzialności społecznej. Według Staszica to właśnie szlachta jest winna upadku Rzeczypospolitej poprzez nadużywanie wolności i brak troski o los biedniejszych warstw społeczeństwa.
Kolejną ważną postacią jest Julian Ursyn Niemcewicz, autor „Powrotu posła”, komedii politycznej analizującej stosunki społeczne i polityczne Rzeczypospolitej doby Sejmu Czteroletniego. Przedstawia on dwa modele szlacheckich postaw – egoistycznego, samolubnego Sarmatę vs nowoczesnego, oświeconego patriotę, zaangażowanego w reformy i dbającego o przyszłość kraju.
Podsumowanie
Obraz szlachty polskiej w literaturze baroku i oświecenia ulegał stopniowej przemianie. XVII-wieczny barok podziwiał jej waleczność, religijność, przywiązanie do tradycji i wolności, choć równocześnie dostrzegał ciemne strony sarmatyzmu: pieniactwo, kłótliwość, anarchię. Oświecenie z kolei występowało już przede wszystkim w roli krytyka szlacheckich przywar i anachronizmów, podkreślając konieczność zmian i reform dla dobra całego narodu. Postępowa część szlachty – tzw. patriotyczna – zaczęła dostrzegać błędy własnego stanu, stawiając sobie za cel modernizację Rzeczypospolitej.Literatura obu epok jest więc znakomitym świadectwem przekształceń społecznych i ewolucji polskiej mentalności szlacheckiej – od dumnych Sarmatów po pierwszych „obywateli” narodu, gotowych do poświęceń dla ojczyzny. W ten sposób powstał w polskiej tradycji literackiej wielowymiarowy portret szlachty – z jej zaletami i wadami, sukcesami i porażkami, a nade wszystko z przesłaniem o potrzebie samodoskonalenia i otwartości na zmiany.
Oceń:
Zaloguj się aby ocenić pracę.
Zaloguj się