Ideał dobrego obywatela w literaturze i życiu

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: dzisiaj o 7:49

Dobrego obywatela często utożsamia się z człowiekiem przestrzegającym prawa i wywiązującym się z obowiązków wobec państwa. To jednak zbyt wąska definicja. Prawo może być niesprawiedliwe, a formalne posłuszeństwo nie musi oznaczać troski o innych. O wartości obywatela świadczą przede wszystkim jego wybory: gotowość do działania na rzecz wspólnoty, uczciwość i odwaga przeciwstawiania się złu. Ideałem dobrego obywatela jest zatem człowiek, który kieruje się trwałymi zasadami moralnymi, przedkłada dobro wspólne nad osobistą korzyść, a zarazem zachowuje zdolność do krytycznej oceny władzy.

Podstawą odpowiedzialnej postawy obywatelskiej powinna być cnota, czyli moralna prawość niezależna od doraźnych korzyści i opinii otoczenia. Takie przekonanie wyraża Jan Kochanowski w „Pieśni o cnocie”, rozpoczynającej się słowami „Nie masz, i po raz drugi nie masz wątpliwości”. Poeta zauważa, że szlachetne postępowanie może budzić zazdrość, jednak cudza niechęć nie odbiera mu wartości. Cnota stanowi bowiem nagrodę samą w sobie. W odniesieniu do obywatela oznacza to, że należy działać uczciwie nie dla pochwał, popularności czy zaszczytów, lecz z przekonania o słuszności własnych czynów. Szczególną rangę Kochanowski przypisuje służbie ojczyźnie, przedstawiając ją jako drogę do zbawienia. Dobry obywatel nie traktuje więc państwa wyłącznie jako źródła własnych przywilejów, ale dostrzega obowiązki wobec całej wspólnoty.

Myśl ta wyrasta z renesansowego zainteresowania antycznym ideałem życia publicznego. Dla humanistów człowiek wykształcony i świadomy swoich możliwości powinien wykorzystywać je również dla dobra innych. Istotnym kontekstem jest tu tradycja republikańska, w której pomyślność państwa zależy od odpowiedzialności jego obywateli. W realiach Rzeczypospolitej szlacheckiej przekonanie to miało szczególne znaczenie: udział w sprawowaniu władzy wymagał nie tylko korzystania z wolności, lecz także troski o skutki własnych decyzji. Utwór Kochanowskiego pozwala zatem dostrzec, że obywatelskość jest zobowiązaniem moralnym, a nie jedynie statusem prawnym.

Prawdziwa odpowiedzialność za wspólnotę ujawnia się w gotowości do działania, zwłaszcza wtedy, gdy wymaga ono wyrzeczeń. Pokazują to bohaterowie „Kamieni na szaniec” Aleksandra Kamińskiego. Alek, Rudy i Zośka dorastają w środowisku harcerskim, które uczy ich samodyscypliny, współpracy i służby. Podczas okupacji wartości te stają się podstawą ich zaangażowania w konspirację. Uczestnicząc w małym sabotażu, a później w działaniach dywersyjnych, przeciwstawiają się przemocy okupanta i podtrzymują ducha oporu. Ich patriotyzm nie ogranicza się jednak do deklaracji ani do nienawiści wobec wroga. Wyrasta z przywiązania do ludzi, kultury i wolności. Akcja pod Arsenałem, której celem jest odbicie Rudego, dowodzi również, że służba większej sprawie nie musi oznaczać obojętności na los jednostki. Wspólnota zasługuje na obronę właśnie dlatego, że tworzą ją konkretni ludzie.

Dobry obywatel powinien zarazem rozumieć, że lojalność wobec wspólnoty nie oznacza bezwarunkowego posłuszeństwa rządzącym. Ważnego kontekstu dostarcza „Antygona” Sofoklesa. Tytułowa bohaterka sprzeciwia się rozkazowi Kreona, ponieważ uznaje obowiązek pochowania brata za ważniejszy od zakazu władcy. Jej postawa ujawnia konflikt między prawem państwowym a zasadami moralnymi. Nie oznacza to, że każdy osobisty sprzeciw służy dobru publicznemu. Pokazuje jednak, że władza nie jest nieomylna, a bezrefleksyjne wykonywanie jej poleceń może prowadzić do krzywdy. Dojrzała obywatelskość wymaga więc sumienia, samodzielnego osądu i gotowości poniesienia konsekwencji obrony fundamentalnych wartości.

Ideał dobrego obywatela łączy moralną niezależność z odpowiedzialnością za innych. Bohaterstwo może być jego najbardziej wyrazistym przejawem, lecz nie wyczerpuje jego znaczenia. W codziennym życiu równie ważne są uczciwość, rzetelne wykonywanie obowiązków i reagowanie na niesprawiedliwość. Obywatel godny naśladowania nie pyta jedynie, co wspólnota może mu zapewnić, ale również, co sam powinien jej dać — nigdy jednak za cenę rezygnacji z własnego sumienia.