Jak założenia programowe epoki wpływają na dzieło literackie?

Ta praca została zweryfikowana przez naszego nauczyciela: 18.01.2024 o 12:09

Rodzaj zadania: Wypracowanie

Dodane: 16.01.2024 o 12:42

Epoka literacka, będąca wyrazem panujących w danym czasie przekonań, ideałów oraz obyczajów, wywiera znaczący wpływ na tworzone w jej ramach dzieła literackie. Autorzy, choć często posiadają indywidualne podejście do świata i sztuki, nie mogą uwolnić się od wpływów dominującej kultury, co znajduje odzwierciedlenie w ich twórczości. Analiza tej interakcji wyraźnie widać na kolejnych przykładach literatury, w których zalożenia programowe epoki kształtowały zarówno formę, jak i treść dzieł literackich.

Przyjrzyjmy się epoce renesansu, charakteryzującej się antropocentryzmem, czyli skupieniem na człowieku, jego wartościach i możliwościach. Tę nowożytną filozofię życia odzwierciedla twórczość Mikołaja Kopernika, który w dziele „De revolutionibus orbium coelestium” zerwał z geocentrycznym modelem świata, umieszczając Słońce w centrum wszechświata. Ten przełomowy pogląd miał bezpośredni wpływ na literaturę, czego przykładem jest twórczość Jana Kochanowskiego, który w swoich dziełach często uwydatniał wartość ludzkiego rozumu i indywidualność. Sonety Kochanowskiego obfitują w odwołania do antycznej kultury oraz stawiają człowieka jako podmiot zdolny do rozumowania i uczuć, co było zgodne z ówczesną filozofią humanizmu.

Barok z kolei, epoka pełna kontrastów, skupiała się na przemijaniu, vanitas i poczuciu nieustannej zmienności. Literatura barokowa była nacechowana bogatą metaforyką, częstym używaniem antytez i paradoksów. Jako przykład można podać "Krótkość życia" Daniela Naborowskiego, w którym uwydatnione zostają przemijanie i marność życia, będące odzwierciedleniem pesymistycznego światopoglądu charakterystycznego dla tego okresu.

Oświecenie nazywane jest epoką rozumu. Odrzucenie tradycji na rzecz naukowego poznania i racjonalizmu znalazło odzwierciedlenie w literaturze przez krytykę zastanych porządków i wychwalanie roli edukacji. Ignacy Krasicki, w utworze "Mikołaja Doświadczyńskiego przypadki" przedstawił satyryczny obraz ówczesnej Europy, ukazując zarówno zalety, jak i wady rozwijającej się cywilizacji, podkreślając rolę rozwoju i nauki w życiu człowieka.

Romantyzm, epoka walki o wolność i ideałów narodowych, ukształtowała literaturę w stronę emocjonalizmu, indywidualizmu i zainteresowania ludową kulturą. Adam Mickiewicz z "Panem Tadeuszem" stworzył narodową epopeję, w której podkreślił znaczenie historii i przywiązanie do ziemi ojczystej jako fundament tożsamości narodu.

W wieku XIX, epoce pozytywizmu, literatura staje się narzędziem demaskowania problemów społecznych i propagowania pracy organicznej. Powieści Bolesława Prusa, takie jak "Lalka", ukazują życie społeczeństwa pod zaborami, analizując problemy powszechnych ludzi oraz pokazując działalność na rzecz poprawy ich losu jako ważny element postępowego świata.

Wreszcie, modernizm, charakteryzujący się poszukiwaniem nowych form wyrazu artystycznego, wyrażał kryzys wartości i relacji człowieka ze światem. Widać to w eksperymentach formalnych i skłonnościach do introspekcji u Stanisława Przybyszewskiego czy w wizji upadku cywilizacji w "Przedwiośniu" Stefana Żeromskiego. Modernistyczne dążenie do analizy psychiki bohaterów, rozpadu tożsamości i rozpamiętywania zła tkwiącego w społeczeństwie jest wyraźnym odwzorowaniem zafascynowania podświadomością i irracjonalizmem.

W zarysowanej analizie widać, jak szerokie spektrum wpływu mają założenia programowe danej epoki na dzieła literackie. Tworzą one pewną ramę dla twórców, kierując ich uwagę i środki artystyczne w określony sposób, zarówno pod względem formy, jak i tematyki. Czas, w którym autor tworzy, wyraźnie przekłada się na jego dzieło, niemniej indywidualny talent i osobisty wkład artysty jest tym, co nadaje literaturze jej niepowtarzalność i wartość.